Rối loạn tiêu hóa ở người cao tuổi

I) Tổng quan về rối loạn tiêu hóa:

Theo Tổ chức Y tế Thế giới – WHO, tỉ lệ già hóa dân số sẽ tăng gấp đôi từ 12% lên 22% trong giai đoạn 2015 – 2050. Rối loạn tiêu hóa là một trong những nguyên nhân hàng đầu khiến người cao tuổi phải nhập viện và suy giảm chất lượng cuộc sống. Không giống như người trẻ, các triệu chứng tiêu hóa ở người cao tuổi không có dấu hiệu điển hình, rất dễ bị nhầm với các bệnh lý, bệnh nền khác. Hiểu rõ cơ chế lão hóa của hệ tiêu hóa là chìa khóa để chẩn đoán chính xác và can thiệp hiệu quả.

II) Cơ chế rối loạn tiêu hóa ở người cao tuổi:

Rối loạn tiêu hóa ở người cao tuổi là kết hợp của nhiều yếu tố phức tạp của lão hóa sinh lý, các bệnh lý nền, việc sử dụng thuốc và các yếu tố môi trường. Lão hóa ảnh hưởng đến toàn bộ hệ tiêu hóa thông qua cơ chế thoái hóa thần kinh cơ và giảm lưu lượng máu.

1. Các thay đổi cề cấu trúc và chức năng sinh lý ở người cao tuổi:

Thực quản và dạ dày: Lão hóa ảnh hưởng đến toàn bộ ống tiêu hóa thông qua cơ chế thoái hóa thần kinh cơ và giảm tưới máu tạng. Tại thực quản, nhu động thường bị suy giảm, dẫn đến tình trạng phổ biến ở người cao tuổi gọi là “thực quản già”. Mặc dù áp lực cơ thắt thực quản dưới có thể được bảo tồn, nhưng các cơn giãn thoáng qua của cơ thắt này thường xuyên xảy ra hơn. Tại dạ dày, quá trình làm rỗng dạ dày đối với chất lỏng thường không thay đổi, nhưng đối với chất rắn lại chậm đi đáng kể ở người cao tuổi. Đáng chú ý, tình trạng viêm  teo dạ dày trở nên phổ biến, dẫn đến giảm bài tiết acid và yếu tố nội tại, gây ảnh hưởng đến việc hấp thu Vitamin B12 và sắt.

Ruột non và ruột già: Mặc dù cấu trúc của ruột non thay đổi không đáng kể theo tuổi, nhưng chức năng hấp thu một số vi chất như canxi, vitamin D và kẽm có xu hướng suy giảm. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến sự giảm biểu hiện thụ thể vitamin D và giảm tưới máu mạc treo. Ở đại tràng, thay đổi đáng chú ý nhất là sự suy giảm của hệ thần kinh ruột. Số lượng tế bào thần kinh trong đám rối myenteric giảm theo tuổi tác, làm kéo dài thời gian vận chuyển phân qua đại tràng, từ đó góp phần gây táo bón ở người cao tuổi.

Hệ vi sinh vật đường ruột: Khái niệm “Dysbiosis” (loạn khuẩn) ở người cao tuổi được đặc trưng bởi sự giảm đa dạng của các loài vi khuẩn có lợi và sự gia tăng của các vi khuẩn có hại. Tình trạng này liên quan mật thiết đến hiện tượng lão hóa viêm – tình trạng viêm mạn tính mực độ thấp toàn thân, làm gia tăng nguy cơ ung thư địa thực tràng và hội chứng chuyển hóa.

Tìm hiểu thêm: Quá trình tiêu hóa thực phẩm diễn ra như thế nào?

2. Tác động của bệnh lý nền và việc sử dụng thuốc:

• Bệnh lý nền: Một số rối loạn như khó nuốt là hậu quả của các bệnh lý khác như đột quỵ, bệnh Parkinson hoặc thiểu cơ vùng hậu họng.
• Tác dụng phụ của thuốc: Việc người cao tuổi sử dụng nhiều loại thuốc khác cùng một lúc dễ gây ảnh hưởng lên đường tiêu hóa. Thuốc chống viêm không steroid để điều trị tim mạch và khớp là nguy cơ chính làm gia tăng xuất huyết tiêu hóa và loét dạ dày tá tràng. Một số loại thuốc điều trị huyết áp hoặc trầm cảm cũng gây ảnh hưởng đến việc tiêu hóa.

3. Lối sống thường ngày:

Chế độ sinh hoạt không khoa học đóng vai trò cộng hưởng quan trọng làm trầm trọng thêm tình trạng giảm nhu động ruột sinh lý ở người cao tuổi. Cụ thể:

• Thiếu hụt chất xơ: Chế độ ăn không đảm bảo lượng chất xơ khuyến nghị (25-30g/ngày) làm giảm khối lượng phân, khiến ruột thiếu kích thích cơ học để tạo nhu động đẩy phân đi.
• Tình trạng thiếu nước: Người cao tuổi thường giảm cảm giác khát, dẫn đến việc không nạp đủ lượng nước cần thiết (1.5 - 2 lít/ngày). Hậu quả là tăng tái hấp thu nước tại ruột già, làm phân trở nên khô cứng và khó đào thải.
• Hạn chế vận động: Lối sống ít vận động hoặc nằm lâu một chỗ làm giảm sức co bóp của cơ thành bụng và giảm nhu động ruột, trực tiếp góp phần gây ra táo bón mạn tính

1. Rối loạn nuốt:

Khó nuốt là một vấn đề báo động ở người cao tuổi, với tỷ lệ phố biến lên đến 35% trong cộng đồng người cao tuổi và con số này có thể cao hơn ở các viện dưỡng lão.

Cơ chế: Đây là hậu quả đột quỵ, bệnh Parkinson hoặc thiểu cơ vùng hậu họng.

Nguy cơ: Dẫn đến suy dinh dưỡng, mất nước và đặc biệt là viêm phổi hít – nguyên nhân tử vong hàng đầu ở nhóm bệnh nhân này.

2. Bệnh trào ngược dạ dày thực quản:

Đây là bệnh có biểu hiện nghiêm trọng hơn về tổn thương niêm mạc (viêm thực quản  ăn mòn) nhưng biểu hiện ít so với người trẻ.

Nguyên nhân là do thực quản bị giảm độ nhạy với acid tiêu hóa dẫn đến việc trào ngược ra ngoài. Điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng vì bệnh nhân có thể bị biến chứng hẹp thực quản hoặc ung thư biểu mô tuyến.

Lưu ý: Việc sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) kéo dài ở người già cần thận trọng vì nguy cơ loãng xương, nhiễm trùng Clostridium difficile và viêm phổi.

Tìm hiểu thêm: Bệnh trào ngược dạ dày thực quản

3. Bệnh loét dạ dày tá tràng:

Tỷ lệ nhập viện và tử vong do loét dạ dày – tá tràng có xu hướng tăng theo tuổi. Nguy cơ chính liên quan đến việc sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) và nhiễm Helicobacter pylori.

Đặc điểm: Người cao tuổi thường xuyên sử dụng NSAIDs để điều trị các bệnh cơ xương khớp và tim mạch. Nhóm thuốc này làm tăng đáng kể nguy cơ loét và xuất huyết tiêu hóa.

Triệu chứng: Bệnh thường khó phát hiện do biểu hiện không điển hình hoặc nghèo nàn triệu chứng. Vì vậy, cần thăm khám và kiểm tra sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm.

4. Táo bón mạn tính:

Đây là phàn nàn phổ biến nhất về tiêu hóa ở người cao tuổi. Nguyên nhân chủ yếu là sự giảm nhu động đài tràng và rối loạn chức năng sàn chậu. Kèm theo đó là do chế độ ăn thiếu chất xơ, ít vận động và uống ít nước. Một nguyên nhân khác là do việc sử dụng các loại thuốc hỗ trợ điều trị như huyết áp, Parkinson hoặc trầm cảm dẫn đến táo bón.

Hậu quả: Táo bón không chỉ gây khó chịu mà còn dẫn đến tình trạng bí tiểu, tắc ruột và loét đại tràng.

5. Viêm đại tràng thiếu máu cục bộ:

Do xơ vữa động mạch và giảm lưu lượng máu nuôi ruột, người cao tuổi rất nhạy cảm với tình trạng thiếu máu cục bộ đại tràng, đặc biệt sau các đợt tụt huyết áp hoặc phẫu thuật tim mạch. Triệu chứng điển hình là đau bụng đột ngột kèm đi ngoài ra máu.

1. Điều chỉnh lối sống và chế độ dinh dưỡng:

• Tăng cường chất xơ và nước: Khuyến nghị 25-30g chất xơ mỗi ngày, nhưng cần tăng dần để tránh đầy hơi. Đảm bảo uống đủ 1.5 - 2 lít nước nếu không có chống chỉ định về tim mạch/thận.
• Vận động: Duy trì hoạt động thể chất phù hợp giúp tăng nhu động ruột và cải thiện táo bón.
• Chế độ ăn: Chia nhỏ bữa ăn để giảm tải cho dạ dày, hạn chế thực phẩm gây giảm trương lực cơ thắt thực quản dưới (cà phê, chocolate, mỡ) đối với bệnh nhân trào ngược dạ dày thực quản

2. Điều trị dùng thuốc:

• Táo bón: Ưu tiên thuốc nhuận tràng thẩm thấu hoặc Lactulose vì tính an toàn cao hơn so với nhuận tràng kích thích. Các thuốc mới như Prucalopride (chất chủ vận 5-HT4) được chứng minh hiệu quả cho người cao tuổi bị táo bón mạn tính.
• Viêm loét dạ dày tá tràng: Sử dụng PPI liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất có thể. Cần bổ sung Citrate canxi nếu dùng dài ngày để phòng loãng xương.
• Probiotics: Bổ sung lợi khuẩn có thể hỗ trợ điều trị tiêu chảy do kháng sinh và cải thiện triệu chứng táo bón, mặc dù bằng chứng lâm sàng vẫn cần củng cố thêm.

Để tri ân sự tin tưởng mà quý khách hàng đã dành cho Phòng khám Chuyên khoa Dinh dưỡng VIAM  thuộc Viện Y học ứng dụng Việt Nam, VIAM Clinic gửi tặng bạn Chương trình "Tri Ân Bạn Cũ – Chào Đón Bạn Mới" với những ưu đãi đặc biệt: Tặng ngay 300K cho các dịch vụ khám dinh dưỡng & xét nghiệm và voucher giảm 10% khi mua TPBS tại Nhà thuốc VIAM.  Chi tiết tại đây.

Thời gian áp dụng: 15/12/2025 – 15/02/2026