Sởi và Rubella trong mùa đông

Mùa đông là thời điểm thời tiết trở nên lạnh hơn, độ ẩm thấp, sức đề kháng của cơ thể giảm, tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều ác bệnh truyền nhiễm, đặc biệt là các bệnh hô hấp. Trong đó, sởi và Rubella là hai bệnh truyền nhiễm cấp tính nguy hiểm và dễ lây lan trong cộng đồng.

Dù đã có nhiều chương trình tiêm chủng mở rộng đã và đang giúp giảm mạnh số ca mắc trong nhiều năm qua nhưng vào mùa đông – xuân, tình trạng các ổ dịch sởi vẫn có nguy cơ bùng phát trở lại nếu người dân chủ quan, bỏ sót tiêm phòng hoặc chưa được tiêm chủng đầy đủ.

Nắm chắc được các triệu chứng, cách các bệnh này lây nhiễm và cách phòng ngừa là điều rất quan trọng để bảo vệ sức khỏe cho bản thân, gia đình và cộng đồng.

I. Bệnh sởi

1. Nguyên nhân và đường lây truyền

Sởi do virus sởi (Measles virus) thuộc họ Paramyxovirridae gây ra. Virus này chủ yếu lây qua đường hô hấp, khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc trong giao tiếp. Virus lây ra đường không khí và dễ bám lên bề mặt đồ vật, quần áo khiến bệnh dễ dàng lây nhiễm qua mũi, miệng, mắt.

Điều đáng lo ngại là virus sởi có khả năng tồn tại trong không khí tới 2 giờ và mức độ lây nhiễm rất cao – ước tính một người mắc sởi có thể lây cho 12–18 người khác nếu họ chưa được tiêm phòng. Vì thế, chỉ cần một ca bệnh xuất hiện trong cộng đồng chưa được miễn dịch đầy đủ là có thể gây ra ổ dịch lớn.

2. Triệu chứng và diễn biến bệnh

Sau khi bị lây nhiễm, người bệnh có thời gian ủ bệnh từ 7–14 ngày, thường không có biểu hiện rõ rệt. Bệnh tiến triển qua ba giai đoạn:

• Giai đoạn khởi phát (3–4 ngày đầu): Người bệnh có các dấu hiệu giống cảm cúm như sốt cao, ho khan, chảy nước mũi, viêm kết mạc (mắt đỏ, chảy nước mắt), mệt mỏi. Một dấu hiệu đặc trưng là nốt Koplik – những chấm trắng nhỏ li ti trong niêm mạc miệng, thường xuất hiện trước khi phát ban 1–2 ngày.

• Giai đoạn phát ban: Ban sởi thường xuất hiện từ sau tai, trán, cổ, rồi lan dần xuống thân mình, cánh tay, chân. Ban mọc theo thứ tự “từ trên xuống dưới”, sau 3–4 ngày thì bay dần, để lại vết thâm da.

• Giai đoạn hồi phục: Sốt giảm, ban bay, nhưng cơ thể vẫn yếu. Nếu được chăm sóc tốt, người bệnh hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, nếu không được điều trị kịp thời, bệnh có thể gây biến chứng nặng.

3. Biến chứng nguy hiểm của sởi

Dù là bệnh lành tính trong đa số trường hợp, sởi vẫn có thể dẫn đến các biến chứng nặng, thậm chí tử vong, đặc biệt ở trẻ dưới 5 tuổi, người suy dinh dưỡng hoặc người chưa tiêm vaccine. Biến chứng bao gồm:

• Viêm phổi, viêm tai giữa
• Tiêu chảy, mất nước nặng
• Viêm giác mạc, có thể dẫn đến mù
• Viêm não, viêm màng não (hiếm nhưng rất nguy hiểm)

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ghi nhận, mỗi năm vẫn có hàng trăm nghìn ca tử vong do sởi trên toàn cầu, chủ yếu ở những khu vực có tỷ lệ tiêm chủng thấp.

4. Phòng ngừa bệnh sởi

Biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất là tiêm vaccine sởi. Ở Việt Nam, vaccine sởi được đưa vào Chương trình Tiêm chủng mở rộng từ năm 1985, và hiện nay được tiêm dưới dạng vaccine phối hợp Sởi – Rubella (MR) hoặc Sởi – Quai bị – Rubella (MMR).

Lịch tiêm khuyến cáo:

• Mũi 1: khi trẻ đủ 9 tháng tuổi
• Mũi 2: khi trẻ 18 tháng tuổi

Người lớn chưa từng tiêm hoặc không rõ tiền sử tiêm cũng nên tiêm nhắc lại 1–2 liều để đảm bảo miễn dịch bền vững. Ngoài ra, trong mùa đông – xuân, cần:

• Giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên
• Đeo khẩu trang nơi đông người
• Giữ ấm cơ thể và tăng cường sức đề kháng
• Hạn chế tiếp xúc người có biểu hiện ho, sốt, phát ban

II. Bệnh Rubella:

1. Nguyên nhân và đường lây truyền:

Rubella, hay còn gọi là sởi Đức, do virus Rubella thuộc họ Togaviridae gây ra. Bệnh lây truyền tương tự như sởi, chủ yếu qua đường hô hấp, khi hít phải giọt bắn từ người bệnh. Rubella thường có diễn biến nhẹ ở trẻ em và người lớn khỏe mạnh, nhưng cực kỳ nguy hiểm với phụ nữ mang thai, đặc biệt trong 3 tháng đầu thai kỳ, vì có thể gây hội chứng Rubella bẩm sinh (CRS) ở thai nhi.

2. Triệu chứng lâm sàng

Sau thời gian ủ bệnh 14–21 ngày, người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng:

• Sốt nhẹ, mệt mỏi
• Viêm long nhẹ đường hô hấp trên, hắt hơi, sổ mũi
• Nổi ban dạng dát sẩn nhỏ, xuất hiện đầu tiên ở mặt, sau lan ra toàn thân, tồn tại khoảng 2–3 ngày rồi biến mất
• Hạch sau tai, gáy, cổ sưng nhẹ – dấu hiệu đặc trưng giúp phân biệt với sởi
• Một số người có thể đau khớp, đặc biệt là phụ nữ trưởng thành

Bệnh thường nhẹ, tự khỏi sau 5–7 ngày, tuy nhiên nguy cơ lớn nhất nằm ở phụ nữ mang thai.

3. Nguy cơ Rubella đối với thai nhi

Nếu phụ nữ mắc Rubella trong 3 tháng đầu thai kỳ, virus có thể xâm nhập qua nhau thai và gây tổn thương cho thai nhi, dẫn đến:

• Sảy thai, thai chết lưu
• Dị tật bẩm sinh nặng: tim bẩm sinh, điếc, đục thủy tinh thể, chậm phát triển trí tuệ, gan lách to
• Hội chứng Rubella bẩm sinh (CRS): trẻ sinh ra có thể mang nhiều dị tật vĩnh viễn, gánh nặng lớn cho gia đình và xã hội

Vì vậy, phòng ngừa Rubella cho phụ nữ trong độ tuổi sinh sản là nhiệm vụ y tế cộng đồng quan trọng.

4. Phòng ngừa bệnh Rubella

Vaccine Rubella là vaccine sống giảm độc lực, thường được tiêm kết hợp với vaccine sởi và quai bị (MMR).

• Trẻ em: Tiêm 2 mũi MMR (mũi 1 lúc 12–15 tháng, mũi 2 lúc 4–6 tuổi).
• Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản: Nên tiêm ít nhất 1 liều vaccine Rubella trước khi mang thai tối thiểu 1 tháng.
• Phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không tiêm vaccine sống, mà cần được tư vấn, theo dõi chặt chẽ nếu có tiếp xúc với nguồn bệnh.

Ngoài ra, trong mùa đông – xuân, cần:

• Hạn chế đến nơi đông người khi có dịch
• Vệ sinh mũi họng, đeo khẩu trang khi ra ngoài
• Giữ không khí trong nhà thông thoáng
• Tăng cường dinh dưỡng và luyện tập để nâng cao sức đề kháng

Nguyên nhân kiến bệnh sởi dễ bùng phát vào mùa thu đông?

Theo các chuyên gia dịch tễ, virus sởi và Rubella có xu hướng phát triển mạnh vào mùa lạnh, độ ẩm thấp, khi cơ thể con người dễ bị suy giảm miễn dịch. Một số nguyên nhân chính:

• Thời tiết lạnh khiến người dân ít ra ngoài, tập trung trong không gian kín, dễ lây lan qua không khí.
• Miễn dịch cộng đồng giảm do nhiều trẻ em chưa được tiêm đủ liều vaccine, hoặc người lớn không tiêm nhắc lại.
• Dòng người di chuyển đông trong dịp Tết, lễ hội tạo điều kiện virus phát tán rộng.
• Sự chủ quan khi thấy bệnh sởi và Rubella ít xuất hiện, khiến nhiều người lơ là tiêm chủng.

Vai trò của tiêm chủng trong phòng ngừa sởi và Rubella

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định: Tiêm vaccine là biện pháp duy nhất có thể ngăn chặn hoàn toàn sởi và Rubella. Khi ít nhất 95% dân số được tiêm đầy đủ hai liều vaccine, dịch bệnh gần như không thể bùng phát.

Tại Việt Nam, chương trình tiêm chủng mở rộng đã đạt nhiều thành tựu:

• Hàng triệu trẻ em được bảo vệ khỏi sởi và Rubella mỗi năm
• Tỷ lệ mắc và tử vong giảm hàng trăm lần so với trước khi có vaccine

Tuy nhiên, khoảng trống miễn dịch vẫn còn ở một số khu vực vùng sâu, vùng xa, nơi tỷ lệ tiêm phòng chưa cao, hoặc do tâm lý e ngại vaccine. Vì vậy, việc tuyên truyền, vận động tiêm chủng đầy đủ cho trẻ em và người trưởng thành là hết sức cần thiết.

Chủ động phòng bệnh – bảo vệ sức khỏe trong mùa đông

Mùa thu đông là thời điểm thuận lợi cho nhiều bệnh truyền nhiễm, trong đó sởi và Rubella là hai căn bệnh có thể bùng phát nhanh và gây hậu quả nghiêm trọng nếu chúng ta chủ quan.

Để bảo vệ bản thân và cộng đồng, mỗi người cần:

• Tiêm đầy đủ và đúng lịch vaccine sởi – Rubella (hoặc MMR)
• Giữ vệ sinh cá nhân, rửa tay và đeo khẩu trang nơi công cộng
• Bổ sung dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý để tăng sức đề kháng
• Khi có dấu hiệu sốt, phát ban, cần đến cơ sở y tế sớm để được chẩn đoán và cách ly kịp thời

Chủ động tiêm phòng không chỉ bảo vệ bản thân mà còn góp phần xây dựng “lá chắn miễn dịch” cho cộng đồng, ngăn chặn sự trở lại của những căn bệnh tưởng chừng đã bị lãng quên.

Một mũi tiêm hôm nay – là bước bảo vệ sức khỏe cho cả mùa đông an toàn và tương lai khỏe mạnh.