Nguy cơ đột quỵ và bệnh tim mạch gia tăng khi trời lạnh: Cơ chế và cách phòng ngừa

Nhiệt độ môi trường giảm thấp tác động trực tiếp lên hệ tim mạch thông qua nhiều cơ chế sinh lý, khiến nhóm người cao tuổi và người có bệnh lý nền tim mạch trở thành đối tượng dễ gặp biến cố nghiêm trọng nhất.

Hiểu rõ cơ chế tác động của thời tiết lạnh lên hệ tuần hoàn, nhận diện sớm các dấu hiệu cảnh báo và chủ động áp dụng các biện pháp bảo vệ tim mạch là giải pháp quan trọng giúp giảm thiểu nguy cơ biến cố tim mạch nguy hiểm trong mùa đông.

Cơ chế sinh lý khiến thời tiết lạnh làm tăng nguy cơ tim mạch

Khi nhiệt độ môi trường giảm, cơ thể kích hoạt phản ứng co mạch máu ngoại vi nhằm ưu tiên bảo tồn nhiệt lượng cho các cơ quan trọng yếu như tim, não và phổi. Theo Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association), quá trình co mạch này làm tăng sức cản ngoại vi, từ đó khiến huyết áp tăng lên đáng kể, tạo áp lực lớn hơn lên thành mạch và cơ tim.

Bên cạnh tác động lên huyết áp, nhiệt độ thấp còn làm thay đổi tính chất lưu biến của máu. Máu có xu hướng trở nên đặc hơn và dễ hình thành cục máu đông hơn trong điều kiện lạnh, làm gia tăng nguy cơ tắc nghẽn mạch máu dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ thiếu máu não. Nhiều nghiên cứu quan sát đã ghi nhận mối liên hệ giữa các đợt nhiệt độ cực đoan, bao gồm cả nóng và lạnh, với tỷ lệ tử vong do đột quỵ và các bệnh lý tim mạch gia tăng.

Ngoài các thay đổi về huyết áp và độ nhớt máu, thời tiết lạnh còn làm tăng gánh nặng công việc cho tim theo một cơ chế khác. Phản xạ run cơ để sinh nhiệt và các hoạt động thể lực gắng sức ngoài trời lạnh, chẳng hạn như xúc tuyết, đều làm tăng nhu cầu tiêu thụ oxy của cơ tim trong khi các mạch vành lại đang co lại do tác động của nhiệt độ thấp. Sự mất cân đối giữa nhu cầu và khả năng cung cấp oxy cho cơ tim chính là yếu tố thúc đẩy các biến cố nhồi máu cơ tim cấp ở người có bệnh lý mạch vành tiềm ẩn.

Nhóm đối tượng nguy cơ cao và dấu hiệu cảnh báo cần lưu ý

Người cao tuổi, người mắc bệnh đái tháo đường, rối loạn tuyến giáp, tuần hoàn máu kém hoặc đang sử dụng các thuốc ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt là những nhóm đối tượng có nguy cơ cao gặp biến cố tim mạch khi trời lạnh. Ngoài ra, những người đã có tiền sử bệnh mạch vành, tăng huyết áp hoặc suy tim, cũng như người có thói quen hút thuốc lá, cần đặc biệt thận trọng trong giai đoạn chuyển mùa vì đây là nhóm có nền mạch máu kém đàn hồi và dễ bị tổn thương hơn trước tác động của nhiệt độ thấp.

Các dấu hiệu cảnh báo cần được nhận biết sớm bao gồm đau tức ngực, khó thở đột ngột, đổ mồ hôi lạnh, đau lan lên vai hoặc cánh tay trái đối với nhồi máu cơ tim; và yếu liệt đột ngột nửa người, méo miệng, nói khó, mất thăng bằng đối với đột quỵ. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức vì thời gian can thiệp có ý nghĩa quyết định đến khả năng hồi phục.

Biện pháp bảo vệ hệ tim mạch trong mùa đông

• Giữ ấm cơ thể đầy đủ: Mặc nhiều lớp quần áo, đội mũ, đeo găng tay và quàng khăn khi ra ngoài trời lạnh, đặc biệt chú ý bảo vệ vùng đầu, cổ và bàn tay, bàn chân, những vị trí dễ mất nhiệt nhất.
• Tránh gắng sức đột ngột ngoài trời lạnh: Các hoạt động thể lực cường độ cao như xúc tuyết, đi bộ nhanh trong không khí lạnh có thể làm tăng gánh nặng lên tim một cách đột ngột. Người có bệnh lý tim mạch nên hạn chế các hoạt động này hoặc khởi động kỹ trước khi vận động.
• Kiểm soát huyết áp và tuân thủ điều trị: Đo huyết áp thường xuyên hơn trong mùa đông và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị các bệnh lý nền theo chỉ định của bác sĩ, không tự ý ngừng hoặc thay đổi liều thuốc.
• Duy trì đủ nước và hạn chế rượu bia: Uống đủ nước ấm giúp duy trì độ nhớt máu ổn định, trong khi rượu bia làm giãn mạch ngoại vi gây cảm giác ấm giả tạo nhưng thực chất làm tăng tốc độ mất nhiệt của cơ thể và gây rối loạn nhịp tim.
• Theo dõi dự báo thời tiết và điều chỉnh lịch sinh hoạt: Trong những ngày nhiệt độ xuống rất thấp hoặc có gió mạnh, người có bệnh lý tim mạch nên cân nhắc hoãn các hoạt động ngoài trời không thiết yếu, ưu tiên tập luyện thể lực nhẹ nhàng trong nhà và làm ấm cơ thể từ từ trước khi ra ngoài để giảm áp lực đột ngột lên hệ tuần hoàn.

Lời khuyên của chuyên gia

Biến cố tim mạch trong mùa đông thường diễn tiến nhanh và có thể để lại hậu quả nặng nề nếu không được xử trí kịp thời. Người cao tuổi và người có bệnh lý nền tim mạch nên chủ động theo dõi sức khỏe chặt chẽ hơn trong giai đoạn thời tiết lạnh, giữ ấm cơ thể đúng cách, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột khi ra vào giữa phòng ấm và ngoài trời lạnh.

Việc tái khám định kỳ và tuân thủ điều trị các bệnh lý nền như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu trong giai đoạn chuyển mùa cũng cần được duy trì nghiêm túc, không nên tự ý gián đoạn vì lý do bận rộn dịp cuối năm. Khi xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, cần gọi cấp cứu ngay thay vì tự theo dõi tại nhà, vì mỗi phút trì hoãn đều làm giảm cơ hội hồi phục hoàn toàn của người bệnh.

Nguồn tham khảo:

https://www.heart.org/en/news/2025/01/03/what-cold-weather-does-to-the-body-and-how-to-protect-yourself-this-winter