Biện pháp phòng tránh sốc nhiệt, đột quỵ do nắng nóng

Những ngày cuối tháng 7, miền Bắc bước vào đợt nắng nóng gay gắt với nền nhiệt ngoài trời có thời điểm vượt ngưỡng 40 độ C. Thời tiết khắc nghiệt này không chỉ gây mệt mỏi, kiệt sức mà còn khiến số ca nhập viện cấp cứu do say nắng, sốc nhiệt tăng mạnh. Tại nhiều cơ sở y tế, lượng bệnh nhân đến khám và điều trị các vấn đề liên quan đến nắng nóng ghi nhận mức tăng khoảng 20 - 30% so với ngày thường.

Ghi nhận thực tế tại các bệnh viện tuyến tỉnh cho thấy, bên cạnh các bệnh lý mùa hè phổ biến ở trẻ nhỏ, số lượng người cao tuổi và người có bệnh nền phải nhập viện cấp cứu cũng tăng lên đáng kể. Do thời tiết oi bức gây mất nước nhanh, hệ tim mạch, huyết áp và hô hấp của nhóm đối tượng có bệnh lý nền bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Điều này dẫn đến nhiều ca tai biến, đột quỵ nhiệt hoặc suy kiệt cơ thể, đòi hỏi phải có sự can thiệp y tế kịp thời.

Cơ chế điều nhiệt và sự quá tải sinh lý

Cơ thể người duy trì sự cân bằng nhiệt thông qua vùng dưới đồi (hypothalamus) trong não bộ. Khi tiếp nhận tín hiệu nhiệt từ các thụ thể ở da, vùng dưới đồi sẽ kích hoạt hai cơ chế giảm nhiệt chủ đạo:

• Giãn mạch ngoại vi: Hệ thống mạch máu dưới da giãn nở tối đa để tăng cường lưu lượng máu từ lõi cơ thể ra bề mặt, nhằm mục đích bức xạ nhiệt ra môi trường. Quá trình này buộc tim phải tăng tần suất và lực co bóp, làm gia tăng áp lực lên hệ tuần hoàn.
• Bài tiết mồ hôi: Đây là cơ chế làm mát hiệu quả nhất thông qua sự bay hơi nước trên bề mặt da. Tuy nhiên, việc bài tiết mồ hôi liên tục với khối lượng lớn sẽ dẫn đến tình trạng mất nước tế bào và thất thoát nghiêm trọng các ion điện giải thiết yếu như Na+, Cl-, và K+.

Nếu hai cơ chế này bị quá tải, nhiệt độ cốt lõi tăng cao vượt mức 40 độ C, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái sốc nhiệt (heatstroke). Lúc này, các protein chức năng bị biến tính, màng tế bào bị tổn thương, dẫn đến hội chứng đáp ứng viêm hệ thống và suy đa tạng.

Rối loạn chuyển hóa và hệ tiêu hóa dưới tác động của nhiệt

Trạng thái stress nhiệt gây ra những dịch chuyển sinh hóa rõ rệt bên trong cơ thể:

• Sự phân phối lại dòng máu: Để ưu tiên làm mát cho da, lưu lượng máu cung cấp cho các cơ quan nội tạng, đặc biệt là hệ tiêu hóa, giảm đi đáng kể (có thể giảm tới 30%). Tình trạng thiếu máu cục bộ tạm thời này làm suy giảm chức năng của hàng rào niêm mạc ruột, cản trở quá trình hấp thu chất dinh dưỡng và dễ gây ra các triệu chứng rối loạn tiêu hóa, chán ăn.
• Gia tăng stress oxy hóa: Nhiệt độ cao kích thích sự tăng sinh của các gốc tự do (ROS - Reactive Oxygen Species) ở cấp độ tế bào. Sự mất cân bằng giữa gốc tự do và hệ thống chất chống oxy hóa nội sinh gây tổn thương cấu trúc DNA, lipid màng tế bào và làm suy giảm hiệu suất tổng hợp năng lượng ATP tại ty thể.

Các biện pháp can thiệp hỗ trợ cơ thể

Các chuyên gia y tế khuyến cáo, để phòng tránh say nắng và sốc nhiệt hiệu quả, người dân nên hạn chế tối đa việc lao động ngoài trời trong khung giờ cao điểm từ 10 giờ đến 16 giờ, đồng thời chủ động bổ sung đủ nước và điện giải ngay cả khi chưa cảm thấy khát. Khi làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao, cần chú ý mặc quần áo rộng rãi, sáng màu, đội mũ nón và có chế độ nghỉ giải lao hợp lý. Trong bối cảnh thời tiết cực đoan như hiện nay, việc chủ động thực hiện các biện pháp bảo vệ sức khỏe chính là giải pháp tối ưu để ngăn ngừa những biến chứng nguy hiểm.

Để bảo vệ cơ thể trước các biến đổi sinh lý tiêu cực trong mùa nắng nóng, các biện pháp can thiệp cần dựa trên nguyên tắc bù đắp cơ học và hỗ trợ chuyển hóa:

Lời khuyên từ chuyên gia

Stress nhiệt trong mùa nắng nóng không đơn thuần là cảm giác khó chịu về mặt thời tiết, mà là một thách thức sinh lý học thực sự đối với cơ thể người. Việc duy trì cân bằng nội môi đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của hệ tuần hoàn, hệ bài tiết và hệ chuyển hóa tế bào. Áp dụng các biện pháp can thiệp dựa trên nền tảng y học dự phòng là chìa khóa để giảm thiểu tối đa các nguy cơ bệnh lý, bảo vệ toàn vẹn chức năng sinh học của cơ thể trước các biến đổi cực đoan của môi trường.