Nội tiết tố và tác động đến sức khỏe

Hormon là những chất hóa học đặc biệt di chuyển trong máu, có nhiệm vụ mang thông điệp từ các tuyến nội tiết - nơi sản xuất ra các chất này đến các tế bào ở các bộ phận khác nhau của cơ thể. Những thông điệp này giúp quản lý các quá trình tế bào kiểm soát sự thèm ăn, sự tăng trưởng, căng thẳng, lượng đường trong máu, chu kỳ giấc ngủ, ham muốn tình dục và hiệu suất tình dục,..., gần như tất cả các chức năng của cơ thể..

Vai trò của hormone

Thuật ngữ 'nội tiết tố' đã trở thành từ đồng nghĩa với 'tâm trạng'. Mặc dù hormone có ảnh hưởng đến tâm trạng nhưng chúng còn tác động nhiều hơn thế đến cơ thể con người.

Hormone có liên quan đến hầu hết các chức năng của cơ thể - từ các chức năng cơ bản (đói, nhịp tim...) đến các chức năng phức tạp (sinh sản và cảm xúc).

Một số hormone, chẳng hạn như serotonin và dopamine, cũng có chức năng như chất dẫn truyền thần kinh - hóa chất chuyển tiếp thông điệp giữa các tế bào thần kinh trong não và từ tế bào thần kinh đến cơ bắp. Chất dẫn truyền thần kinh giúp phối hợp chuyển động và kiểm soát tâm trạng và nhận thức.

Các hormone được sản xuất bởi các tuyến nội tiết, tạo nên hệ thống nội tiết

Các tuyến nội tiết chính trong cơ thể bao gồm: tuyến yên, vùng dưới đồi, tuyến ức, tuyến thượng thận, tuyến tụy, tuyến giáp, buồng trứng và tinh hoàn. Mạng lưới các tuyến và cơ quan sản xuất hormone của cơ thể được gọi là hệ thống nội tiết.

Chẩn đoán và điều trị các vấn đề sức khỏe liên quan đến nội tiết tố

Vì hormone rất quan trọng đối với hoạt động bình thường nên những vấn đề nhỏ về cân bằng hormone có thể gây ra các vấn đề sức khỏe nghiêm trọng. Tuy nhiên, việc chẩn đoán vấn đề về hormone có thể phức tạp và việc điều trị thường bao gồm nhiều thứ hơn là chỉ bổ sung nhiều hơn hoặc ít hơn một loại hormone nhất định.

Hệ thống nội tiết là một mạng lưới tương tác phức tạp. Các hormone tương tác với nhau và với nhiều hệ thống khác của cơ thể, bao gồm cả hệ thống miễn dịch, theo những cách mà chúng ta chưa hiểu hết được.

Dưới đây là cái nhìn về một số hormone chính và nghiên cứu cho chúng ta thấy về vai trò đa dạng của chúng trong cơ thể con người.

Estrogen được sản xuất chủ yếu ở buồng trứng và đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển hệ sinh sản của phụ nữ ở tuổi dậy thì. Estrogen (thực chất là một nhóm hormone - estrone, estradiol và estriol) giúp điều hòa chu kỳ kinh nguyệt trong độ tuổi sinh đẻ của phụ nữ. 

Đàn ông cũng có nội tiết tố estrogen

Điều mà nhiều người không nhận ra là cơ thể nam giới cũng tạo ra estrogen. Một lượng nhỏ estrogen được tiết ra bởi tuyến thượng thận và mô mỡ ở cả hai giới. Cơ thể nam giới cũng tạo ra estrogen bằng cách chuyển đổi testosterone thành estradiol - một loại hormone quan trọng đối với sức khỏe xương ở cả nam và nữ.

Estrogen cũng ảnh hưởng đến sức khỏe của não, gan, tim và da, đồng thời giúp điều chỉnh các quá trình trao đổi chất, chẳng hạn như mức cholesterol. 

Testosterone

Testosterone đóng vai trò quan trọng trong tuổi dậy thì của bé trai. Testosterone là hormone chịu trách nhiệm cho nhiều đặc điểm thể chất mà chúng ta thường coi là nam giới, bao gồm lông mặt và cơ thể, khối lượng cơ bắp và giọng nói trầm.

Androgen là một nhóm các hormone bao gồm Testosterone

Testosterone là một phần của nhóm hormone, được gọi là androgen, được sản xuất chủ yếu bởi tinh hoàn ở nam giới.

Nhưng testosterone không chỉ là nội tiết tố nam. Cơ thể phụ nữ cũng sản xuất một lượng nhỏ testosterone ở tuyến thượng thận và buồng trứng. Testosterone ở phụ nữ đóng vai trò quan trọng đối với chức năng buồng trứng, sức mạnh của xương và có thể cả ham muốn tình dục.

Mức testosterone giảm theo tuổi tác ở cả nam và nữ

Cả nam giới và phụ nữ đều trải qua sự suy giảm testosterone liên quan đến tuổi tác. Ở phụ nữ sau mãn kinh, lượng testosterone giảm có thể làm giảm ham muốn tình dục. Ở nam giới, testosterone thấp, có liên quan đến việc mất sức mạnh của xương và cơ, rối loạn giấc ngủ và các vấn đề về khả năng sinh dục hoặc duy trì sự cương cứng.

Một số nam giới tìm kiếm liệu pháp thay thế testosterone cho những triệu chứng này, mặc dù những ảnh hưởng sức khỏe lâu dài có thể có của liệu pháp này vẫn chưa được xác định rõ ràng. 

Cortisol: Hormon căng thẳng

Cortisol là một loại hormone giúp cơ thể phản ứng với căng thẳng. Đôi khi nó được gọi là “hormone căng thẳng” vì nồng độ cortisol trong cơ thể tăng vọt trong những tình huống căng thẳng cao độ giúp cơ thể bạn tăng cường năng lượng tự nhiên.

Cortisol cũng đóng vai trò chính trong quá trình trao đổi chất bằng cách kiểm soát cách cơ thể bạn chuyển đổi chất béo, protein và carbohydrate thành năng lượng.

Tuyến thượng thận là tuyến hình tam giác sản xuất và giải phóng cortisol vào máu. Có hai tuyến thượng thận, mỗi tuyến nằm trên mỗi quả thận.

Quá nhiều hoặc quá ít cortisol trong thời gian dài có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe thể chất và tinh thần.

Tìm hiểu Ăn gì để giảm hormone căng thẳng cortisol?

Serotonin: hormone hạnh phúc

Serotonin là một loại hormone có vai trò dẫn truyền thần kinh, đôi khi được gọi là hóa chất hạnh phúc vì nó dường như đóng vai trò điều chỉnh tâm trạng và mức serotonin trong não thấp có liên quan đến sức khỏe tâm thần.

Ngoài não, serotonin còn tham gia vào chức năng của một số hệ cơ quan khác nhau. Nó giúp điều chỉnh sự thèm ăn và tiêu hóa, sức khỏe của xương và tình dục. Serotonin cũng là tiền chất của melatonin, một chất hóa học liên quan đến chu kỳ ngủ-thức của cơ thể.

Là một chất dẫn truyền thần kinh, serotonin được sản xuất trong não. Nhưng các nhà khoa học hiện đang phát hiện ra rằng ruột - đặc biệt là vi khuẩn đường ruột - cũng tạo ra serotonin, cho thấy vai trò quan trọng của serotonin đối với sức khỏe đường ruột.

Dopamine: Một loại hormone và chất dẫn truyền thần kinh giúp kiểm soát quá trình chuyển động

Dopamine là một loại hormone và chất dẫn truyền thần kinh có vai trò chủ yếu trong việc giúp kiểm soát và điều phối chuyển động. Đó là lý do tại sao một số loại thuốc dùng để điều trị bệnh Parkinson - một chứng rối loạn vận động - lại làm tăng mức độ dopamine trong não.

Dopamine đóng vai trò chính trong hệ thống khen thưởng của não, nơi nó tạo ra cảm giác vui vẻ. Một số loại ma túy đường phố chiếm quyền điều khiển hệ thống khen thưởng của não bằng cách tác động lên các thụ thể dopamine trong não.

Bên ngoài não, dopamine có liên quan đến một số chức năng bình thường của cơ thể. Nó giúp mở rộng mạch máu, tăng lượng nước tiểu và giảm sản xuất insulin - một loại hormone liên quan đến điều hòa lượng đường trong máu - trong tuyến tụy.

Progesterone: Hormon mang thai

Progesterone , đôi khi được gọi là “hormone mang thai”, rất quan trọng đối với những phụ nữ đang cố gắng thụ thai. Progesterone đóng vai trò quan trọng trong việc bắt đầu và duy trì thai kỳ bằng cách giúp tử cung sẵn sàng tiếp nhận và phát triển trứng đã thụ tinh. 

Progesterone được sản xuất bởi buồng trứng và ở phụ nữ mang thai bởi nhau thai. Nhau thai tiết ra lượng hormone cao trong suốt thai kỳ, khiến cơ thể ngừng rụng trứng và chuẩn bị cho ngực sản xuất sữa.

Kiểm soát mang thai bằng nội tiết tố là thói quen của nhiều phụ nữ

Ở tuổi thiếu niên, phụ nữ trẻ có thể bắt đầu cảm nhận được tầm quan trọng của hormone cũng như cách chúng ảnh hưởng đến sức khỏe và thể chất của họ. Vào thời điểm này, cơ thể bắt đầu thay đổi nhanh đến tuổi dậy thì, đánh dấu mốc là kỳ kinh nguyệt đầu tiên.

Sau này, khi họ nghĩ đến việc  quan hệ tình dục và khả năng mang thai, họ có thể cân nhắc xem có nên sử dụng biện pháp tránh thai bằng nội tiết tố hay không.

Các phương pháp tránh thai không dùng nội tiết tố thường tạo ra một rào cản vật lý giữa tinh trùng của người đàn ông và trứng của người phụ nữ. Trong khi đó, biện pháp tránh thai bằng nội tiết tố sẽ làm thay đổi cách hoạt động của hormene của cơ thể phụ nữ, làm cho họ ít có khả năng rụng trứng.

Kiểm soát mang thai bằng nội tiết tố là liệu pháp sử dụng estrogen hoặc một dạng progesterone gọi là progestin hoặc sự kết hợp của hai loại hormone này. Các lựa chọn bao gồm: sử dụng hàng ngày (chẳng hạn như thuốc tránh thai hàng ngày) hoặc sử dụng lâu dài, chẳng hạn như vòng tránh thai dựa trên hormone, có tác dụng trong vài năm.

Các lựa chọn kiểm soát mang thai bằng nội tiết tố khác bao gồm:

• Tiêm thuốc tránh thai sử dụng progestin để giữ cho buồng trứng không rụng trứng, giúp ngăn ngừa mang thai trong ba tháng một lần.

• Việc cấy que tránh thai, giải phóng progestin, đặt vào cánh tay trên của phụ nữ, có thể giúp tránh thai tới 4 năm.

• Vòng âm đạo, một thiết bị hình tròn nhỏ được đưa vào bên trong âm đạo và giải phóng progestin và estrogen, ngăn ngừa rụng trứng và mang thai trong thời gian ba tuần đến một năm.

• Miếng dán tránht hai, một miếng băng hình vuông dính, cung cấp estrogen và progestin qua da để giúp ngăn ngừa rụng trứng. Loại biện pháp tránh thai này có tác dụng tránh thai trong một tuần mỗi lần.

Liệu pháp kiểm soát mang thai bằng nội tiết tố có thể không phải là một lựa chọn cho tất cả mọi người. Phụ nữ béo phì hoặc có vấn đề sức khỏe mãn tính như đau nửa đầu hoặc ung thư vú có thể không phù hợp với các phương pháp ngừa thai bằng nội tiết tố.

Liệu pháp thay thế Estrogen và các hormone khác

Khi phụ nữ già đi và đến tuổi mãn kinh, buồng trứng sản xuất ít estrogen hơn. Một số phụ nữ được bác sỹ chỉ định liệu pháp thay thế hormone hoặc liệu pháp hormone  để giúp giảm bớt các cơn bốc hỏa, khó ngủ hoặc các triệu chứng mãn kinh khác.

Một thử nghiệm lâm sàng lớn vào đầu những năm 2000 đã gây báo động trong cộng đồng y tế khi cho thấy mối liên hệ giữa một số loại liệu pháp thay thế estrogen và việc tăng nguy cơ ung thư vú và bệnh tim ở phụ nữ sau mãn kinh. Nhiều nghiên cứu khác lại không cho thấy những rủi ro tương tự với liệu pháp thay thế estrogen. Nhưng giống như bất kỳ loại thuốc nào, đều có thể có những tác dụng phụ và bạn nên thảo luận những điều này với bác sĩ. Đừng tự dùng bất cứ loại hormone nào mà không có chỉ định của bác sỹ.