Sức khỏe tinh thần người cao tuổi tại Việt Nam: thực trạng, thách thức và giải pháp hướng tới một xã hội già hóa khỏe mạnh

Đối với người cao tuổi, sức khỏe tinh thần đặc biệt quan trọng, là nền tảng giúp người cao tuổi duy trì sự độc lập, tham gia vào các hoạt động xã hội và gia đình, tiếp tục đóng góp giá trị cho cộng đồng, giúp người cao tuổi sống vui, khỏe, có ích, kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng cuộc sống. Việc chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi, trong đó đặc biệt là nâng cao sức khỏe tinh thần đang trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu hiện nay trong vấn đề an sinh xã hội.

Toàn cảnh thực trạng sức khỏe tâm thần người cao tuổi hiện nay

Theo thống kê hiện tại, toàn cầu có khoảng 14% người trưởng thành từ 60 tuổi trở lên đang sống chung với một rối loạn tâm thần, trầm cảm và lo âu là hai tình trạng phổ biến nhất. Thực trạng đáng báo động hiện nay cho thấy có tới 63% người cao tuổi có vấn đề về sức khỏe tâm thần không được chăm sóc y tế, dẫn đến suy giảm chức năng tâm thần nghiêm trọng và gia tăng tỷ lệ tử vong. Bên cạnh đó, cô đơn và sự cô lập xã hội cũng ảnh hưởng đến khoảng 1/4 số người cao tuổi, và có khoảng 1/6 số người cao tuổi đã từng trải qua tình trạng bị lạm dụng (cả về thể chất, lời nói, tâm lý, tài chính, tình dục...) dẫn đến tổn thương tâm thần, thường từ chính những người chăm sóc họ. 

Tại Việt Nam, theo một nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng 30% người cao tuổi gặp phải tình trạng khó chia sẻ tâm tư, tình cảm với con cháu, chủ yếu do con cháu quá bận rộn, dẫn đến cảm giác cô đơn và thu mình lại, làm tăng nguy cơ trầm cảm. Đối với trầm cảm, một nghiên cứu cho thấy có khoảng 34,4% người cao tuổi Việt Nam có các dấu hiệu trầm cảm. Nghiên cứu về trầm cảm ở người cao tuổi tại Hà Nội và Quảng Bình chỉ ra rằng 7,6% người cao tuổi có các rối loạn trầm cảm và 3,8% được chẩn đoán mắc trầm cảm. Một số nghiên cứu khác cho kết quả cứ 10 người cao tuổi thì có hơn 1 người bị trầm cảm. Tất các các kết quả này cho thấy sự chênh lệch lớn giữa tỷ lệ người có dấu hiệu trầm cảm và tỷ lệ người được chẩn đoán mắc bệnh, tạo một khoảng trống lớn trong việc phát hiện và xử trí các vấn đề sức khỏe tinh thần ở người cao tuổi.

Theo Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình năm 2021, có khoảng 38% người cao tuổi tại Việt Nam tự đánh giá sức khỏe ở mức “rất tốt” hoặc “tốt”, trong khi có khoảng 16% đánh giá là “kém” hoặc “rất kém”. Tỷ lệ người cao tuổi có ít nhất một khuyết tật chức năng (nhìn, nghe, đi lại, ghi nhớ/tập trung, giao tiếp) là 20,7%; trong đó với nữ giới có tỷ lệ gặp phải cao hơn nam giới. Khoảng 6,32% người cao tuổi - tương đương 796.000 người - cần được chăm sóc trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày. Các yếu tố ảnh hưởng chính đến sức khỏe tinh thần của người cao tuổi tại Việt Nam rất đa dạng, có thể kể đến bao gồm:

- Sự cô đơn và thiếu kết nối xã hội khi con cháu bận rộn;

- Gánh nặng bệnh tật thể chất với tỉ lệ mắc các bệnh mạn tính rất cao;

- Khó khăn kinh tế vật chất;

- Thay đổi vai trò trong gia đình và xã hội (nghỉ hưu, mất đi địa vị xã hội, cảm giác bản thân vô dụng hoặc làm phiền con cháu);

- Các yếu tố sinh học cùng lối sống (sự mất cân bằng sinh hóa cơ thể, tác dụng phụ của thuốc điều trị kéo dài, lạm dụng chất kích thích, ít vận động, và rối loạn giấc ngủ).

Tham khảo thêm: Người cao tuổi vẫn có thể bị suy dinh dưỡng?

Nâng cao sức khỏe tinh thần của người cao tuổi

Các bệnh lý tinh thần thường gặp ở người cao tuổi bao gồm: trầm cảm, sa sút trí tuệ và rối loạn lo âu. Đối với trầm cảm, đây là một trong những rối loạn tâm thần phổ biến nhất, biểu hiện bằng buồn bã, chán nản, mất hứng thú, giảm năng lượng, mệt mỏi, cáu gắt vô cớ, hoặc các triệu chứng cơ thể như mất ngủ, đau đầu, rối loạn tiêu hóa.

Ở người cao tuổi, trầm cảm thường được biểu hiện bằng các triệu chứng thể chất và suy giảm nhận thức rõ rệt hơn, thậm chí có thể xuất hiện hoang tưởng hoặc ý tưởng tự sát trong trường hợp nặng. Trầm cảm ở người cao tuổi được coi là "kẻ giết người thầm lặng" do biểu hiện không điển hình và sự kỳ thị, dẫn đến việc chẩn đoán và điều trị chậm trễ, gây hậu quả nghiêm trọng.

 

Đối với sa sút trí tuệ, đây là một tình trạng, không phải là một bệnh, do tổn thương não gây suy giảm các lĩnh vực nhận thức như trí nhớ, chú ý, định hướng, ngôn ngữ và khả năng suy luận. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm 60-80% tổng số các bệnh nhân bị sa sút trí tuệ. Các dấu hiệu nhận biết bao gồm hay quên, giảm khả năng nhận thức về thời gian, không gian ở giai đoạn đầu; cảm thấy lạc lõng ngay cả trong nhà, khó giao tiếp, cần hỗ trợ chăm sóc bản thân ở giai đoạn giữa; và có rối loạn tâm lý - hành vi nặng nề, cần chăm sóc liên tục ở giai đoạn cuối. Sa sút trí tuệ gây nên gánh nặng lớn cho bản thân người bệnh cũng như người thân và xã hội, với hơn 50% người chăm sóc có thể phát triển thành trầm cảm.

Đối với rối loạn lo âu, đây cũng là một tình trạng phổ biến, biểu hiện bằng các dấu hiệu như cáu gắt, lo lắng, bồn chồn, khó tập trung, và có thể làm trầm trọng thêm các bệnh lý nền hiện có. 

Tại Việt Nam, để nâng cao sức khỏe tinh thần người cao tuổi, đã có những nỗ lực đáng kể trong việc xây dựng và thực thi các chính sách. Luật Người cao tuổi số 39/2009/QH12 đã quy định rõ các quyền được bảo đảm về chăm sóc sức khỏe, ưu tiên khi sử dụng dịch vụ y tế, đặc biệt là ưu tiên khám chữa bệnh cho người từ 80 tuổi trở lên và trách nhiệm của các bệnh viện trong việc tổ chức khoa lão khoa hoặc dành giường điều trị riêng. Luật cũng quy định trách nhiệm của đơn vị trong việc chăm sóc sức khỏe ban đầu tại nơi cư trú, bao gồm tuyên truyền kiến thức, hướng dẫn kỹ năng phòng bệnh, lập hồ sơ theo dõi, khám chữa bệnh phù hợp và phối hợp kiểm tra sức khỏe định kỳ.

Tham khảo thêm: Sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi: Vui sống tuổi già

Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt Chương trình Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030, với mục tiêu nâng cao sức khỏe người cao tuổi, thích ứng với già hóa dân số. Đơn cử tại Hà Nội, Kế hoạch số 228 và Kế hoạch 30/KH-UBND đã được ban hành, đặt ra các mục tiêu cụ thể như 100% người cao tuổi được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần/năm, 100% người cao tuổi bị bệnh được khám và điều trị, và 90% người cao tuổi được phát hiện, điều trị và quản lý các bệnh không lây nhiễm đến năm 2030. Các kế hoạch này cũng đặt mục tiêu cao về tỷ lệ người cao tuổi có thẻ BHYT (80-100%) và được chăm sóc sức khỏe ban đầu kịp thời (90%). 

Tuy vậy, để thực sự nâng cao sức khỏe tinh thần người cao tuổi, cần có những cải thiện và giải pháp toàn diện hơn. Trước hết, cần tăng cường nhận thức và giảm kỳ thị bằng cách đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần ở người cao tuổi, giúp gia đình và bản thân người cao tuổi nhận diện sớm các dấu hiệu bệnh lý, tránh nhầm lẫn với quá trình lão hóa thông thường. 

Tiếp theo, cần nâng cao năng lực hệ thống y tế cơ sở thông qua đầu tư vào đào tạo cán bộ y tế tuyến xã, phường về sàng lọc, chẩn đoán và quản lý các rối loạn tâm thần phổ biến ở người cao tuổi, đồng thời phát triển các phòng khám chuyên khoa lão khoa và tâm thần tại cơ sở để giảm tải cho các bệnh viện trung ương và tăng khả năng tiếp cận dịch vụ. Vai trò của gia đình và cộng đồng cần được tăng cường: gia đình cần dành nhiều thời gian trò chuyện, lắng nghe, chia sẻ và tạo môi trường sống thoải mái, ấm cúng cho người cao tuổi, đồng thời khuyến khích người cao tuổi tham gia các hoạt động xã hội, câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện để duy trì kết nối xã hội và cảm giác có ích.

Cuối cùng, cần tiếp tục hỗ trợ kinh tế và an sinh xã hội cho người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn, đảm bảo có đủ điều kiện tiếp cận các dịch vụ y tế và duy trì cuộc sống ổn định, đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu và ứng dụng công nghệ trong việc theo dõi sức khỏe, cung cấp thông tin và kết nối xã hội cho người cao tuổi.

Tóm lại

Việc chăm sóc sức khỏe tinh thần người cao tuổi là một nhiệm vụ phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ từ chính sách nhà nước, hệ thống y tế, gia đình và toàn xã hội. Khi người cao tuổi được sống trong một môi trường an toàn, được quan tâm, thấu hiểu và có cơ hội duy trì hoạt động xã hội, đây mới là điều kiện lý tưởng để người cao tuổi có thể thực sự sống khỏe mạnh, hạnh phúc và tiếp tục đóng góp vào sự phát triển.

Phòng khám chuyên khoa Dinh dưỡng VIAM (VIAM Clinic) thuộc Viện Y học ứng dụng Việt Nam tư vấn, cung cấp chế độ dinh dưỡng cá thể dành cho những người đang điều trị các bệnh mạn tính, trẻ nhẹ cân, suy dinh dưỡng, trẻ thừa cân béo phì, phụ nữ mang thai và cho con bú,… Hãy liên hệ với VIAM Clinic nếu bạn muốn có chế độ dinh dưỡng hỗ trợ điều trị và cải thiện sức khỏe TẠI ĐÂY hoặc Hotline: 0935.18.3939 / 024.3633.5678

Tài liệu tham khảo

1. World Health Organization (WHO). (2023). Mental health of older adults.
2. Tổng cục Thống kê. (2021). Người cao tuổi Việt Nam: Phân tích từ Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình năm 2021.
3. Phạm Ngọc Long, Hồ Thị Kim Thanh, Trần Khánh Toàn. (2023). Trầm cảm và một số yếu tố liên quan ở người cao tuổi tại Hà Nội và Quảng Bình năm 2021-2022. Tạp chí Y học Việt Nam, 521(2).
4. Nguyễn Thị Phương Loan. (2024). Trầm cảm là một trong những rối loạn tâm thần phổ biến nhất ở người cao tuổi. Bệnh viện Bạch Mai.