Ánh nắng dư thừa, Vitamin D thiếu hụt: Thực trạng báo động ở trẻ em Việt Nam

Vitamin D không đơn thuần là một loại vitamin, mà đóng vai trò như một tiền nội tiết tố quan trọng. Dù Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới ngập tràn ánh nắng, tình trạng thiếu hụt vitamin D ở thế hệ trẻ vẫn đang ở mức báo động, dẫn đến những hệ lụy sức khỏe kéo dài đến tận tuổi trưởng thành.

1. Thực trạng thiếu hụt vitamin D ở Việt Nam

Mặc dù được đặc trưng bởi không gian vui chơi ngoài trời rộng rãi và cường độ ánh sáng tự nhiên cao hơn so với các đô thị lớn, Nghệ An vẫn ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở trẻ dưới 6 tuổi ở mức báo động là 32,91% (theo nghiên cứu năm 2025). Thực trạng này phơi bày một nghịch lý trong sức khỏe cộng đồng: dù nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới với cường độ ánh sáng dồi dào, Việt Nam vẫn ghi nhận tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở mức cao đáng báo động.

• Trẻ em dưới 5 tuổi: Tỷ lệ thiếu hụt đặc biệt cao ở khu vực thành thị do không gian sống chật hẹp và thói quen che chắn quá kỹ khi ra ngoài.
• Thanh thiếu niên: Sự thay đổi lối sống (học tập cường độ cao trong nhà, sử dụng thiết bị điện tử) khiến nhóm tuổi này ít tiếp xúc với ánh sáng mặt trời, dẫn đến mức vitamin D thấp hơn ngưỡng khuyến nghị (serum 25(OH)D < 20 ng/mL).

2. Hậu quả của việc thiếu hụt vitamin D

Vitamin D đóng vai trò như một hormone steroid điều hòa chuyển hóa chất khoáng, là nhân tố tiên quyết giúp tối ưu hóa khả năng hấp thụ Canxi và Phospho tại niêm mạc ruột non. Khi nồng độ Vitamin D không đạt ngưỡng sinh lý, cơ thể sẽ đối mặt với những hệ lụy nghiêm trọng:

• Đối với trẻ nhỏ (Bệnh còi xương): Thiếu hụt kéo dài dẫn đến rối loạn khoáng hóa tại các sụn tăng trưởng. Biểu hiện lâm sàng điển hình bao gồm: thóp chậm liền, các biến dạng xương chi (chân vòng kiềng chữ O hoặc X), biến dạng lồng ngực (ngực gà, chuỗi hạt sườn) và trì trệ các mốc phát triển vận động thô.

• Đối với thanh thiếu niên: Đây là giai đoạn vàng để tối ưu hóa quá trình tích lũy khoáng chất trong xương. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), việc thiếu hụt vitamin D trong thời kỳ dậy thì ngăn cản cơ thể đạt được khối lượng xương đỉnh tối ưu. Điều này tạo ra hệ quả trực tiếp: mật độ xương đạt được ở tuổi trưởng thành càng thấp thì nguy cơ loãng xương và gãy xương trong tương lai càng cao.
• Hệ thống miễn dịch: Vitamin D là chất điều hòa miễn dịch thiết yếu thông qua việc kích hoạt các thụ thể (VDR) trên tế bào T và đại thực bào. Sự thiếu hụt vitamin D làm suy giảm hàng rào phòng vệ tự nhiên, khiến trẻ nhạy cảm hơn với các tác nhân nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính và gia tăng rủi ro khởi phát các bệnh lý tự miễn.

Tham khảo thêm bài viết: Còi xương và suy dinh dưỡng khác nhau thế nào, làm sao để phụ huynh phân biệt?

3. Tắm nắng đúng cách: nguồn vitamin D miễn phí

Cơ thể có thể tự tổng hợp tới 80-90% nhu cầu vitamin D qua da dưới tác động của tia UVB. Tuy nhiên, việc tắm nắng cần thực hiện khoa học để tránh tác hại của tia cực tím (UVA).

Theo khuyến cáo của Viện Dinh dưỡng Quốc gia, thời điểm tốt nhất là buổi sáng (8-10h) hoặc chiều muộn (3-5h). Cường độ UVB mạnh nhất là từ 10h - 15h, nhưng cũng kèm theo nhiều tia có hại-nên không tắm nắng vào khung giờ này.  Mỗi buổi tắm nắng kéo dài từ 15-20 phút mỗi ngày, để ánh nắng chiếu trực tiếp lên da hở ở vùng chân tay, lưng, cần đội mũ đeo kính râm cho bé.

Lưu ý: Ánh nắng xuyên qua cửa kính hoặc khi dùng kem chống nắng, sẽ mất hiệu quả  khả năng tổng hợp vitamin D.

4. Bổ sung vitamin D thông qua nguồn dinh dưỡng từ thực phẩm

Mặc dù quá trình tổng hợp nội sinh dưới da nhờ tia UVB chiếm ưu thế hơn, chế độ ăn uống vẫn đóng vai trò là nguồn cung cấp Vitamin D (dưới dạng D2 và D3) hỗ trợ quan trọng, đặc biệt trong các điều kiện thiếu hụt ánh sáng mặt trời hoặc rối loạn hấp thụ. Tuy nhiên, do số lượng thực phẩm tự nhiên chứa nồng độ Vitamin D cao khá hạn chế, việc xây dựng thực đơn cần sự tính toán khoa học về hàm lượng.

Việc bổ sung qua đường tiêu hóa chủ yếu cung cấp Cholecalciferol (D3) từ động vật và Ergocalciferol (D2) từ thực vật. Dưới đây là phân tích hàm lượng vitamin D trong 100g thực phẩm tiêu biểu:

Tham khảo thêm: Những thực phẩm giàu vitamin D bậc nhất

5. Khi nào cần sử dụng thực phẩm bổ sung?

Trong nhịp sống hiện đại, khi trẻ em dành nhiều thời gian học tập trong nhà hoặc ở những khu vực đô thị thiếu không gian đón nắng, việc đảm bảo đủ hàm lượng Vitamin D trở thành một thách thức lớn. Lúc này, việc chủ động bổ sung thông qua các thực phẩm tăng cường (fortified foods) là giải pháp khoa học được các chuyên gia dinh dưỡng ưu tiên hàng đầu.

Việc bổ sung cần được duy trì đều đặn để tạo nền tảng vững chắc cho hệ xương và miễn dịch của trẻ:

• Trẻ sơ sinh: Theo khuyến nghị từ CDC và Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, trẻ cần được đảm bảo 400 IU Vitamin D/ngày ngay từ những tháng đầu đời.
• Trẻ em và thanh thiếu niên: Bước vào giai đoạn tăng trưởng vàng, nhu cầu này tăng lên 600 IU/ngày. Đây là "giai đoạn then chốt" để tích lũy mật độ xương tối đa.

Thay vì những liều thuốc dạng nhỏ giọt hay viên nén dễ gây tâm lý "sợ uống thuốc", xu hướng hiện nay là tích hợp Vitamin D vào các món ăn nhẹ thường ngày. Bánh quy bổ sung Vitamin D đang trở thành lựa chọn thông minh nhờ những ưu điểm vượt trội:

• Tăng tính tự nguyện và tuân thủ: Một vài chiếc bánh quy thơm ngon vào bữa phụ giúp trẻ tiếp nhận vi chất một cách hào hứng, xóa bỏ áp lực mỗi khi phải bổ sung dinh dưỡng.
• Kết hợp dinh dưỡng đa dạng: Vitamin D là loại tan trong chất béo. Việc bổ sung Vitamin D kèm theo các thành phần trong bánh quy (như lipid, canxi từ sữa) giúp cơ thể trẻ hấp thụ và chuyển hóa vi chất này một cách hiệu quả nhất.
• Tiện lợi cho lối sống năng động: Những gói bánh nhỏ gọn giúp mẹ dễ dàng chuẩn bị cho trẻ mang theo đi học, đi chơi, đảm bảo con luôn được cung cấp đủ năng lượng và vi chất ở bất cứ đâu.

Lời khuyên từ chuyên gia

Vitamin D là yếu tố quan trọng cho tầm vóc và sức khỏe của thế hệ trẻ. Sự kết hợp giữa lối sống năng động ngoài trời, chế độ ăn đa dạng và bổ sung khoa học chính là chiến lược tối ưu nhất để bảo vệ xương và hệ miễn dịch cho trẻ em và thiếu niên. Hãy biến việc bổ sung Vitamin D thành một trải nghiệm thú vị. Việc lựa chọn các loại thực phẩm bảo vệ sức khỏe dưới dạng bánh quy không chỉ giúp giải quyết bài toán thiếu hụt vi chất mà còn cung cấp thêm năng lượng cần thiết cho các hoạt động trí não và thể chất của trẻ mỗi ngày.