Những nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy

Hầu như ai cũng từng trải qua tình trạng tiêu chảy ít nhất một lần trong đời. Ở các quốc gia đang phát triển, bệnh tiêu chảy khá phổ biến và điều kiện chăm sóc y tế còn hạn chế, tiêu chảy trở thành vấn đề sức khỏe nghiêm trọng do nguy cơ gây mất nước.

Tiêu chảy khởi phát đột ngột và tự khỏi trong vòng vài ngày được gọi là tiêu chảy cấp. Đa số người bệnh có thể hồi phục mà không cần điều trị y tế đặc hiệu. Nếu tiêu chảy kéo dài trên 2 tuần, tình trạng này được gọi là tiêu chảy mạn tính và cần được thăm khám y khoa để tìm nguyên nhân cũng như điều trị biến chứng. 

Tiêu chảy có thể do nhiều yếu tố khác nhau, từ nhiễm trùng đến tác dụng phụ của các phương pháp điều trị bệnh.

Tiêu chảy cấp tính cso thể kéo dài đến 1 tuần và có thể tự khỏi. Nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Nhiễm virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng: Lây qua tiếp xúc trực tiếp với người bệnh hoặc qua thực phẩm, nước uống bị ô nhiễm. Thực phẩm nấu chưa chín hoặc bị nhiễm bẩn sau khi nấu có thể gây ngộ độc thực phẩm, kèm theo tiêu chảy, đau quặn bụng và nôn mửa.
• Nhiễm virus đường ruột ở trẻ em (ví dụ: viêm dạ dày – ruột do virus, hay gọi là “cúm dạ dày”), thường lây qua việc chạm vào bề mặt có virus rồi đưa tay vào miệng.
• Tiêu chảy của khách du lịch: Xảy ra khi uống nước hoặc dùng đá viên làm từ nước bị ô nhiễm, thường gặp ở người đi du lịch đến các quốc gia đang phát triển.

Ở nhiều vùng kém phát triển, việc khó tách biệt hệ thống nước thải với nguồn nước sinh hoạt khiến tiêu chảy nhiễm trùng trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng nghiêm trọng.

Dưới đây là một số nguyên nhân thường gặp gây tiêu chảy:

Tiêu chảy do căng thẳng tâm lý

Một số người bị tiêu chảy khi lo lắng hoặc căng thẳng. Cơ chế này liên quan đến sự co thắt ruột và tăng nhu động. Mặc dù có thể bị coi là “do tâm lý”, thực tế stress có thể gây tiêu chảy ở một số người (hoặc táo bón ở người khác).

 

Tiêu chảy mạn tính và nguyên nhân

Tiêu chảy mạn tính là tình trạng đi ngoài ≥3 lần/ngày và kéo dài ít nhất 2 tuần. Nguyên nhân thường gặp bao gồm:

• Không dung nạp lactose (không tiêu hóa được đường lactose trong sữa)
• Bệnh lý ruột: Bệnh Celiac, hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh viêm ruột (IBD: viêm loét đại tràng, bệnh Crohn)
• Rối loạn khác: Đái tháo đường, cường giáp, rối loạn tuyến thượng thận, viêm tụy hoặc bệnh lý tụy khác, hội chứng Zollinger–Ellison
• Khối u hiếm gặp: U carcinoid, u tủy thượng thận (pheochromocytoma)
• Bệnh thiếu máu cục bộ ruột (do tắc nghẽn động mạch nuôi ruột)

Nguyên nhân do can thiệp y khoa hoặc phẫu thuật:

• Cắt bỏ một phần ruột non gây hội chứng ruột ngắn, làm giảm khả năng hấp thu dưỡng chất (thường do cắt u, điều trị IBD hoặc tắc ruột).
• Cắt túi mật có thể gây tiêu chảy tạm thời.
• Phẫu thuật giảm cân (bắc cầu dạ dày) nếu không tuân thủ chế độ ăn.
• Xạ trị ung thư bụng hoặc khung chậu gây viêm ruột.

Tiêu chảy nước

Phân nhiều nước có thể do:

• Rối loạn tuyến thượng thận
• Tổn thương thần kinh ruột do biến chứng tiểu đường
• Tiêu chảy do acid mật 
• Cường giáp, hội chứng ruột kích thích, viêm đại tràng vi thể (microscopic colitis)
• Phẫu thuật cắt dây thần kinh phế vị (vagotomy)

Tiêu chảy ra máu

Có máu trong phân là dấu hiệu nghiêm trọng, cần xử trí cấp cứu. Nguyên nhân có thể là:

• Nhiễm trùng
• Bệnh viêm ruột (IBD)
• Viêm túi thừa (diverticulitis)
• Ung thư

Tiêu chảy màu vàng

Phân thường có màu nâu, nhưng đôi khi vàng. Nguyên nhân bao gồm:

• Chứng phân mỡ (steatorrhea) do bệnh tụy, gan hoặc đường mật
• Bệnh Crohn, bệnh Celiac, bệnh Whipple, hội chứng ruột ngắn, tăng sinh vi khuẩn ruột non (SIBO), nhiễm Giardia, lymphoma, amyloidosis
• Ăn nhiều thực phẩm màu vàng/cam như khoai lang, cà rốt hoặc thực phẩm chứa phẩm màu vàng

Thuốc và chất gây tiêu chảy

Nhiều loại thuốc có thể gây tiêu chảy: thuốc kháng acid chứa magiê, thuốc nhuận tràng, digitalis, thuốc lợi tiểu, kháng sinh, thuốc hóa trị, thuốc hạ cholesterol, lithium, theophylline, hormon tuyến giáp, colchicine.

Xạ trị ung thư tuyến tiền liệt hoặc bụng có thể gây tổn thương ruột và tiêu chảy. Một số độc tố như thuốc trừ sâu, nấm gây ảo giác, asen cũng là nguyên nhân. Dùng nhiều caffeine hoặc rượu cũng có thể gây tiêu chảy.

Rượu và tiêu chảy

Uống nhiều rượu, đặc biệt là bia và rượu vang, có thể gây tiêu chảy vào ngày hôm sau. Rượu tồn tại lâu trong đường tiêu hóa, gây tổn thương niêm mạc và kích thích nhu động ruột.

Caffeine và tiêu chảy

Caffeine có tác dụng nhuận tràng, nhất là khi tiêu thụ > 2-3 tách mỗi ngày. Caffeine kích thích nhu động ruột. Dùng cà phê decaf có thể giảm nhưng không loại bỏ hoàn toàn tác dụng này. Ngoài ra, nếu không dung nạp lactose, việc thêm sữa hoặc kem vào cà phê sẽ làm tăng nguy cơ tiêu chảy; một số chất tạo ngọt nhân tạo như sorbitol, mannitol cũng gây tác dụng tương tự.

Tóm lại, tiêu chảy là tình trạng phổ biến, có thể do nhiễm trùng hoặc chế độ ăn, nhưng cũng có thể là dấu hiệu của bệnh lý nghiêm trọng hoặc biến chứng điều trị. Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc kèm triệu chứng nặng, cần đi khám để tìm nguyên nhân.