Cúm mùa khi giao mùa: Nhận diện sớm triệu chứng và biện pháp phòng ngừa chủ động

Phần lớn các trường hợp mắc cúm mùa diễn tiến lành tính, nhưng bệnh vẫn có thể gây biến chứng nặng ở một số nhóm đối tượng nguy cơ. Nắm rõ đặc điểm dịch tễ, triệu chứng và biện pháp phòng ngừa giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình.

Đặc điểm dịch tễ và cơ chế lây truyền của virus cúm mùa

Virus cúm mùa thuộc họ Orthomyxoviridae, gồm ba chủng chính là cúm A, cúm B và cúm C, trong đó cúm A và cúm B là nguyên nhân chủ yếu gây các đợt dịch theo mùa. Tại Việt Nam, bệnh có thể xuất hiện quanh năm nhưng ghi nhận số ca mắc tăng cao vào các thời điểm giao mùa, khi nhiệt độ và độ ẩm thay đổi thất thường, tạo điều kiện cho virus tồn tại lâu hơn ngoài môi trường.

Virus cúm lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn nhỏ khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện ở khoảng cách gần. Bệnh cũng có thể lây gián tiếp qua việc tiếp xúc với các bề mặt, vật dụng có chứa virus rồi đưa tay lên vùng mắt, mũi, miệng. Thời gian ủ bệnh thường từ 1-4 ngày và người bệnh có khả năng lây nhiễm cho người khác ngay từ trước khi xuất hiện triệu chứng rõ rệt.

Thời điểm giao mùa, đặc biệt là giai đoạn chuyển từ thu sang đông hoặc từ đông sang xuân, thường ghi nhận số ca mắc cúm tăng cao do biên độ nhiệt giữa ngày và đêm lớn, không khí khô hanh làm giảm sức đề kháng của niêm mạc đường hô hấp. Đây cũng là giai đoạn nhiều loại virus đường hô hấp khác cùng lưu hành, làm tăng khả năng đồng nhiễm và khiến việc phân biệt cúm với các bệnh hô hấp khác trở nên khó khăn hơn nếu chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng.

Triệu chứng điển hình và biến chứng cần lưu ý

Cúm mùa khởi phát đột ngột với các triệu chứng: sốt cao (thường trên 38,5 độ C), ớn lạnh, đau đầu, đau mỏi cơ toàn thân, mệt mỏi rõ rệt, ho khan, đau rát họng và nghẹt mũi. Các triệu chứng toàn thân của cúm thường nổi bật hơn so với cảm lạnh thông thường, và bệnh nhân thường cảm nhận được mức độ mệt mỏi rõ rệt ngay từ những ngày đầu.

Ở người khỏe mạnh, các triệu chứng thường đạt đỉnh trong 2-3 ngày đầu và giảm dần sau 5-7 ngày, tuy nhiên tình trạng ho và mệt mỏi có thể kéo dài thêm một đến hai tuần. Việc phân biệt cúm mùa với cảm lạnh thông thường có ý nghĩa quan trọng trong theo dõi và xử trí, do cúm có nguy cơ biến chứng cao hơn và diễn tiến nhanh hơn ở nhóm nguy cơ.

• Viêm phổi do virus cúm hoặc bội nhiễm vi khuẩn thứ phát, đặc biệt nguy hiểm ở người cao tuổi và người có bệnh phổi mạn tính.
• Đợt cấp của các bệnh lý mạn tính sẵn có như hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, suy tim, đái tháo đường.
• Ở trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai, cúm có thể diễn tiến nặng hơn và cần được theo dõi y tế chặt chẽ.

Biện pháp phòng ngừa và xử trí khi mắc cúm

Tiêm vắc-xin cúm hằng năm là biện pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả nhất, được khuyến cáo cho toàn bộ dân số từ 6 tháng tuổi trở lên, đặc biệt là nhóm nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mạn tính. Do virus cúm có khả năng biến đổi kháng nguyên theo thời gian, việc tiêm nhắc lại hằng năm giúp duy trì hiệu quả bảo vệ phù hợp với các chủng virus đang lưu hành.

Khi mắc cúm, người bệnh cần nghỉ ngơi tại nhà, hạn chế tiếp xúc để tránh lây lan, uống đủ nước, ăn uống đầy đủ dinh dưỡng và sử dụng thuốc hạ sốt, giảm đau theo hướng dẫn. Thuốc kháng virus có thể được bác sĩ chỉ định trong một số trường hợp cụ thể, đặc biệt khi sử dụng sớm trong 48 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng ở nhóm nguy cơ cao.

Bên cạnh tiêm vắc-xin và điều trị đúng cách, các biện pháp vệ sinh cá nhân đóng vai trò bổ trợ quan trọng trong việc hạn chế lây lan virus cúm trong cộng đồng, bao gồm: che miệng, mũi bằng khăn giấy hoặc khuỷu tay khi ho, hắt hơi, rửa tay thường xuyên với xà phòng, vệ sinh các bề mặt tiếp xúc chung và đảm bảo không gian sống, làm việc thông thoáng, đủ ánh sáng tự nhiên.

Lời khuyên 

Cúm mùa là bệnh có thể phòng ngừa được thông qua tiêm chủng và các biện pháp vệ sinh cá nhân phù hợp. Người dân nên rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đeo khẩu trang tại nơi đông người trong thời điểm giao mùa, giữ ấm cơ thể và duy trì chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi hợp lý để tăng cường sức đề kháng. Nhóm đối tượng nguy cơ cao khi có dấu hiệu sốt cao kéo dài, khó thở hoặc mệt lả cần được đưa đến cơ sở y tế để thăm khám và xử trí kịp thời, tránh tự ý điều trị tại nhà. Việc chủ động theo dõi thông tin dịch tễ tại địa phương và thực hiện đầy đủ các khuyến cáo y tế trong giai đoạn giao mùa cũng góp phần quan trọng giúp hạn chế nguy cơ lây lan cúm mùa trên diện rộng.