Mối liên hệ giữa thuốc lá, trầm cảm và lo âu

Mặc dù tỷ lệ hút thuốc lá đã giảm đi đáng kể trong dân số chung, con số này vẫn ở mức cao một cách không tương xứng ở những người mắc chứng trầm cảm và lo âu. Các nghiên cứu cho thấy những người mắc các bệnh lý này tiêu thụ đến gần 40% tổng số điếu thuốc tại Hoa Kỳ, bất chấp việc họ chỉ chiếm một phần nhỏ trong dân số. Một nghiên cứu trên quần thể lớn tại Na Uy, đã phát hiện ra rằng những người có các triệu chứng lo âu và trầm cảm có tỷ lệ đang hút thuốc cao hơn rõ rệt so với những người không có triệu chứng.

Mối liên hệ này đặc biệt đáng lo ngại vì những bệnh nhân mắc chứng trầm cảm hoặc lo âu thường hút thuốc với lượng nhiều hơn và có nguy cơ cao rơi vào tình trạng lệ thuộc nicotine. Hơn nữa, sự đồng mắc của cả hai tình trạng này đã được chứng minh là làm tăng cường mối liên kết với việc sử dụng thuốc lá, tạo ra một tác động cộng hưởng vô cùng phức tạp.

Mối quan hệ giữa việc sử dụng thuốc lá và sự bất ổn cảm xúc thường được giới chuyên môn giải thích bằng giả thuyết tự điều trị. Theo mô hình này, những người bị lo âu hoặc trầm cảm tiếp tục hút thuốc nhằm xoa dịu các triệu chứng như buồn bã, căng thẳng hoặc cáu kỉnh. Về mặt hóa sinh, nicotine có thể mang lại sự nhẹ nhõm ngắn hạn bằng cách tạm thời thúc đẩy các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và serotonin, vốn là những chất chi phối trực tiếp đến khí sắc và hệ thống tưởng thưởng của não bộ.

Tuy nhiên, sự xoa dịu này thường trôi qua rất nhanh và thực chất có thể chỉ là sự thuyên giảm của hội chứng cai nicotine thay vì cải thiện thực sự sức khỏe tâm thần. Khi nồng độ nicotine trong cơ thể giảm sút, các triệu chứng như bồn chồn, khí sắc trầm lắng và lo âu sẽ nhanh chóng tái xuất hiện, từ đó củng cố thêm vòng luẩn quẩn của sự lệ thuộc.

Vượt ra ngoài các yếu tố tâm lý, sự tương tác của nicotine với trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) — cơ quan điều hòa phản ứng sinh lý với stress — cung cấp một cơ sở sinh học rõ ràng cho tác động của nó lên khí sắc. Việc sử dụng nicotine mạn tính làm rối loạn điều hòa hệ thống này, khiến người bệnh ngày càng nhạy cảm với stress và bất ổn về cảm xúc theo thời gian. Thêm vào đó, các nghiên cứu ngẫu nhiên hóa Mendelian đã cung cấp bằng chứng nhân quả cho thấy hút thuốc làm tăng nguy cơ phát triển bệnh trầm cảm và thậm chí là tâm thần phân liệt, chứ không chỉ đơn thuần là hệ quả của các bệnh lý này. Điều này khẳng định rằng hút thuốc không chỉ duy trì mà còn làm trầm trọng thêm hoặc khởi phát các rối loạn cảm xúc.

Đọc thêm: Trầm cảm: Dấu hiệu nhận biết từ nhẹ đến nặng | VIAM

Lợi ích của việc cai thuốc lá

Một nghiên cứu phân tích gộp lớn trên 26 nghiên cứu đã chứng minh rằng những người cai thuốc lá ghi nhận sự thuyên giảm đáng kể về tình trạng trầm cảm, lo âu và căng thẳng, đồng thời cải thiện khí sắc và chất lượng cuộc sống tổng thể. Lợi ích này áp dụng cho cả những người có hoặc không có chẩn đoán bệnh tâm thần. Một nghiên cứu năm 2023, đã củng cố thêm rằng sự cải thiện sức khỏe tâm thần được duy trì bền vững sau khi cai thuốc — đặc biệt ở những người có tiền sử triệu chứng tâm thần.

Dù nhiều người mắc chứng lo âu hoặc trầm cảm rất muốn cai thuốc, họ lại vấp phải những thách thức đặc thù: hội chứng cai nicotine diễn ra gay gắt hơn, sự nhạy cảm cảm xúc gia tăng, và tính phản ứng với stress (stress reactivity) cao hơn. Những rào cản này dễ dẫn đến tái nghiện và đòi hỏi các phương pháp điều trị tích hợp. Việc kết hợp hỗ trợ dược lý (như liệu pháp thay thế nicotine, varenicline hoặc bupropion) cùng liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) mang lại hiệu quả đặc biệt cao cho nhóm đối tượng này.

Đọc thêm: Bỏ thuốc lá thành công: Phương pháp và động lực cho người hút thuốc lâu năm | VIAM

Chiến lược sàng lọc và hệ thống lâm sàng

Việc sàng lọc có hệ thống  về lo âu và trầm cảm trong các cơ sở cai nghiện giúp xác định những cá nhân cần hỗ trợ tâm lý chuyên sâu. Nhiều người tìm đến các dịch vụ cai nghiện thực ra đang mắc các rối loạn tâm thần chưa được chẩn đoán. Công tác giáo dục cộng đồng cần mạnh mẽ bác bỏ lầm tưởng rằng hút thuốc giúp giảm stress, một thông điệp thường bị ngành công nghiệp thuốc lá lợi dụng. Thay vào đó, cần nhấn mạnh: cai thuốc lá là một trong những thay đổi lối sống hiệu quả nhất để nâng cao sức khỏe tâm thần.

Quản lý và điều trị chứng lệ thuộc thuốc lá một cách bài bản là yếu tố cốt lõi để cải thiện kết quả y tế. Các tiêu chuẩn này hoàn toàn đồng nhất với Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng của Cơ quan Y tế Công cộng Hoa Kỳ, bao gồm 3 chiến lược hệ thống trọng tâm:

• Chiến lược 1: Triển khai hệ thống nhận diện người dùng thuốc lá tại mọi phòng khám, áp dụng mô hình can thiệp 5A: Ask (Hỏi), Advise (Khuyên), Assess (Đánh giá), Assist (Hỗ trợ) và Arrange (Sắp xếp).
• Chiến lược 2: Cung cấp đầy đủ các chương trình giáo dục, nguồn lực và cơ chế phản hồi để thúc đẩy đội ngũ y tế can thiệp tích cực.
• Chiến lược 3: Chỉ định nhân sự chuyên trách tại cơ sở để trực tiếp cung cấp và đánh giá chất lượng dịch vụ điều trị lệ thuộc thuốc lá phối hợp cùng các bộ phận khác.

Đọc thêm: Tác hại của thuốc lá đối với sức khỏe và cách cai nghiện hiệu quả | VIAM