Bệnh bạch hầu: sự cần thiết của việc tiêm vaccine phòng bệnh!

Vi khuẩn bạch hầu (Corynebacterium diphtheriae) thuộc họ Corynebacteriaceae do Klebs tìm thấy năm 1883. Vi khuẩn bạch hầu có 3 týp là Gravis, Mitis và Intermedius.

Sức đề kháng của vi khuẩn bạch hầu ở ngoài cơ thể rất cao, chúng chịu được khô lạnh nhưng không chịu được nhiệt độ cao. Vi khuẩn bạch hầu được chất nhày bảo vệ có thể sống vài ngày đến vài tuần ở một số môi trường như:

• Trên đồ vải có thể sống được 30 ngày
• Trong bụi sống được 5 tuần
• Trên cát có thể sống gần 100 ngày
• Trong tử thi sống được 2 tuần
• Trong sữa, nước uống sống đến 20 ngày.

Vi khuẩn bạch hầu nhạy cảm với các yếu tố lý, hoá. Dưới ánh sáng mặt trời trực tiếp vi khuẩn sẽ bi chết sau vài giờ, ánh sáng khuyếch tán sẽ bị chết  sau vài ngày. Nhiệt độ 58 độ C sống được 10 phút, phenol 1% hoặc cồn 60 độ có thể sống được 1 phút.

Đặc điểm của bệnh bạch hầu

Nguồn bệnh

Nguồn bệnh của bệnh bạch hầu là trên người. Người bệnh và người lành mang vi khuẩn vừa là ổ chứa, vừa là nguồn truyền bệnh. Điều này giải thích bệnh bạch hầu có thể xảy ra ở nơi mà trước đó không thấy có bệnh xuất hiện.

Đường lây truyền

Bệnh bạch hầu là bệnh lây truyền trực tiếp từ người này sang người khác qua giọt bắn từ các dịch tiết đường hô hấp của người bệnh qua đường hô hấp, hoặc gián tiếp qua đồ chơi, vật dụng có dính dịch tiết của người bệnh.

Thời kỳ ủ bệnh và lây truyền bệnh

Thời kỳ lây truyền khoảng 2 tuần. Người bệnh có thể đào thải vi khuẩn ngay từ cuối thời kỳ ủ bệnh. Người lành mang vi khuẩn có thể mang vi khuẩn bạch hầu từ vài ngày đến 4 tuần. Thông thường, thời kỳ ủ bệnh là khoảng từ 2-5 ngày.

Tính cảm nhiễm

Bệnh có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi, nếu chưa có kháng thể bảo vệ. Đối với trẻ sơ sinh, kháng thể miễn dịch của mẹ được chuyển sang con có tác dụng miễn dịch bảo vệ tương đối, và thường sẽ hết tác dụng trước 6 tháng tuổi. Đây là lý do phải tiêm vaccine cho trẻ để giúp trẻ có miễn dịch bệnh.

Bệnh có tính miễn dịch bền vững. Người mắc bệnh sau khi khỏi bệnh sẽ không bị mắc lại vì cơ thể được miễn dịch lâu dài. Đặc biệt đối với thể nhiễm trùng không triệu chứng cũng tạo được miễn dịch bền vững.

Một đặc điểm đặc biệt của bệnh là tính miễn dịch của kháng độc tố, kể cả miễn dịch được tạo thành sau khi tiêm vaccine giải độc tố (toxoid) sẽ bảo vệ được cơ thể đối với bệnh bạch hầu, nhưng không ngăn ngừa được sự nhiễm khuẩn tại chỗ vùng mũi họng.

Dịch bạch hầu tại Việt Nam

Kể từ khi Việt Nam chưa thực hiện tiêm phòng vaccine bạch hầu cho trẻ em, bệnh bạch hầu thường xuyên xảy ra và gây dịch ở hầu hết các tỉnh. Tuy nhiên khi áp dụng tiêm vaccine, tỉ lệ mắc bệnh đã giảm rõ rệt. Có thể thấy rằng việc đưa vaccine vào trong hệ thống tiêm chủng mở rộng cho trẻ là một quyết định đúng đắn, một bước đi chính xác trong việc ngăn chặn và bảo vệ nhóm đối tượng trẻ nhỏ trước căn bệnh nguy hiểm này.

Báo cáo về tỉ lệ mắc bệnh bạch hầu ở Việt Nam có thể chia thành các giai đoạn:

• Từ năm 1980-1984, Việt Nam luôn duy trì tỉ lệ mắc ở mức  4/100.000 dân và dịch thường xảy ra ở các thành phố lớn. Tại Hà Nội trong thời gian từ năm 1980-1984, báo cáo cho thấy có 1.463 trường hợp mắc bệnh, trong đó 243 trường hợp tử vong với tỉ lệ chết/mắc là 16,6%. Số mắc hầu hết là trẻ em dưới 15 tuổi (chiếm 94,4 %). Bệnh xuất hiện nhiều vào các tháng 8, 9, 10 trong năm.
• Từ năm 1985-1995, Việt Nam bắt đầu thực hiện tiêm phòng vaccine bạch hầu. Kể từ đó, tỉ lệ mắc bệnh tính trên 100.000 dân hàng năm đã giảm rõ rệt, giảm từ 3,95% vào năm 1985 xuống còn 0,23% vào năm 1995.
• Từ 1996-2000, tỉ lệ mắc bệnh trên 100.000 dân tiếp tục giảm xuống  0,17% vào năm 1996, mức 0,14% vào năm 2000 và số trường hợp mắc bệnh bạch hầu trung bình trong năm ở giai đoạn 1996-2000 chỉ còn 125 ca/năm, đồng thời số trường hợp tử vong giảm còn 10 trường hợp/năm.

Việc triển khai vaccine phòng bệnh bạch hầu trong hơn 30 năm qua đã làm giảm tỷ lệ mắc từ năm 2015 xuống dưới mức 0,01/100.000 dân, tương đương 247,4 lần so với trước khi triển khai vaccine.

Mặc dù vậy, khoảng hơn 10 năm trở lại đây, cả nước vẫn ghi nhận các trường hợp mắc bạch hầu tản phát mỗi năm. Trong các năm 2008, 2015, 2016, 2019, 2020 và mới đây là 2023, Việt Nam ghi nhận trở lại ổ dịch bạch hầu trên qui mô xã, huyện, đặc biệt là ở khu vực Tây Nguyên năm 2020 và một số tỉnh miền Bắc năm 2023.