Viêm đường hô hấp trên: Nguyên nhân, triệu chứng và biện pháp phòng ngừa hiệu quả

Viêm đường hô hấp trên có thể gặp ở mọi lứa tuổi và có xu hướng gia tăng vào thời điểm giao mùa, khi nhiệt độ và độ ẩm không khí thay đổi đột ngột. Việc nhận biết đúng nguyên nhân, triệu chứng và áp dụng các biện pháp phòng ngừa phù hợp có vai trò quan trọng trong việc hạn chế biến chứng và bảo vệ chức năng hô hấp lâu dài.

Nguyên nhân và cơ chế gây bệnh

Phần lớn các trường hợp viêm đường hô hấp trên (khoảng 80-90%) có nguyên nhân từ virus, trong đó thường gặp nhất là Rhinovirus, Adenovirus, virus cúm, Coronavirus và virus hợp bào hô hấp (RSV). Các virus này lây truyền chủ yếu qua giọt bắn khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc trực tiếp với bề mặt nhiễm mầm bệnh rồi đưa tay lên mắt, mũi, miệng. Một tỷ lệ nhỏ hơn các trường hợp có nguyên nhân từ vi khuẩn, phổ biến là liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus pyogenes), thường gây viêm họng cấp có mủ.

Bên cạnh tác nhân gây bệnh, một số yếu tố thuận lợi làm tăng nguy cơ mắc bệnh bao gồm: thay đổi nhiệt độ đột ngột giữa ngày và đêm, không khí lạnh và khô làm giảm khả năng bảo vệ tự nhiên của niêm mạc đường hô hấp, môi trường ô nhiễm, khói bụi, khói thuốc lá, và tình trạng suy giảm miễn dịch do làm việc quá sức, dinh dưỡng không đầy đủ hoặc mắc các bệnh lý nền mạn tính.

Ngoài ra, mật độ tiếp xúc đông người tại trường học, công sở, phương tiện giao thông công cộng vào thời điểm giao mùa cũng làm gia tăng khả năng phát tán virus trong cộng đồng. Ở những người có cơ địa dị ứng như viêm mũi dị ứng, hen phế quản, niêm mạc đường hô hấp vốn đã nhạy cảm hơn nên phản ứng viêm khi nhiễm virus cũng có xu hướng biểu hiện rõ rệt và kéo dài hơn so với người không có cơ địa dị ứng.

Triệu chứng lâm sàng và mức độ nguy hiểm

Các triệu chứng thường gặp bao gồm: đau rát họng, nghẹt mũi, chảy nước mũi, ho khan hoặc ho có đờm, hắt hơi, khàn tiếng, sốt nhẹ đến vừa, đau đầu và mệt mỏi toàn thân. Ở phần lớn người trưởng thành có sức khỏe bình thường, bệnh diễn tiến lành tính và tự giới hạn trong khoảng 5-7 ngày.

Mức độ nặng của bệnh phụ thuộc vào tác nhân gây bệnh, thể trạng và độ tuổi của người mắc. Ở người khỏe mạnh, các triệu chứng thường giảm dần sau vài ngày mà không để lại di chứng. Tuy nhiên, khi hệ miễn dịch suy yếu hoặc tình trạng viêm không được kiểm soát, bệnh có thể tiến triển thành các biến chứng tại chỗ hoặc lan xuống đường hô hấp dưới, đòi hỏi phải theo dõi sát diễn biến lâm sàng trong suốt quá trình mắc bệnh.

• Viêm xoang cấp: xảy ra khi tình trạng viêm lan đến niêm mạc xoang, gây đau nhức vùng mặt, nghẹt mũi kéo dài trên 10 ngày.
• Viêm tai giữa: thường gặp ở trẻ nhỏ do cấu trúc vòi nhĩ ngắn và nằm ngang, tạo điều kiện cho dịch viêm từ mũi họng lan lên tai giữa.
• Viêm phế quản, viêm phổi: có thể xảy ra khi tình trạng viêm lan xuống đường hô hấp dưới, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền hô hấp, tim mạch.

Nguyên tắc điều trị và chăm sóc tại nhà

Đối với các trường hợp viêm đường hô hấp trên do virus, điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng và nâng cao thể trạng, bao gồm: nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước, súc họng bằng nước muối sinh lý, rửa mũi bằng dung dịch natri clorid 0,9% để làm loãng dịch tiết và giảm nghẹt mũi. Các thuốc hạ sốt, giảm đau như paracetamol có thể được sử dụng khi sốt trên 38,5 độ C, tuân theo liều lượng khuyến cáo.

Kháng sinh chỉ được chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn, dựa trên đánh giá lâm sàng hoặc xét nghiệm của bác sĩ. Việc tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định không mang lại hiệu quả điều trị đối với các trường hợp do virus, đồng thời làm tăng nguy cơ đề kháng kháng sinh trong cộng đồng.

Song song với điều trị triệu chứng, người bệnh nên duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, tăng cường rau xanh, trái cây giàu vitamin C và ngủ đủ giấc để hỗ trợ hệ miễn dịch phục hồi. Trong thời gian mắc bệnh, cần hạn chế tiếp xúc gần với người khác, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi trong gia đình, nhằm giảm nguy cơ lây lan mầm bệnh trong cộng đồng và trong chính gia đình.

Lời khuyên của chuyên gia

Viêm đường hô hấp trên phần lớn là bệnh lý lành tính nhưng có thể gây biến chứng nếu không được theo dõi và xử trí phù hợp, đặc biệt ở trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh nền. Người dân nên chủ động giữ ấm cơ thể khi thời tiết chuyển lạnh, duy trì vệ sinh mũi họng hằng ngày, hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp và tiêm phòng cúm hằng năm theo khuyến cáo. Khi triệu chứng kéo dài trên 10 ngày, sốt cao liên tục hoặc xuất hiện khó thở, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.