U tuyến giáp ở Việt Nam: Phải chăng chúng ta đang chọc hút quá nhiều và phát hiện quá nhiều ung thư?

Theo chia sẻ của TS. Nguyễn Ngọc Cương, mỗi ngày khám bệnh bác sĩ được nhiều người quen gửi gắm người nhà đến siêu âm tuyến giáp. Các bệnh nhân đều có điểm chung:

"Tôi đi khám sức khỏe, bác sĩ siêu âm phát hiện có nhân tuyến giáp." Từ giây phút đó, cuộc sống của họ gần như thay đổi. Có người không dám ăn đậu phụ, không dám uống sữa đậu nành vì sợ "nuôi u". Có người bỏ hẳn hải sản, trứng, rau cải vì nghe truyền miệng. Có người tìm mua nấm linh chi, bông mã đề, đủ loại thực phẩm chức năng với hy vọng "làm tiêu u". Thậm chí có người còn kiêng cả việc đi đám ma vì tin rằng "âm khí sẽ làm u phát triển". Nhiều người sống trong trạng thái lo lắng kéo dài. Họ đã chọc hút tế bào (FNA) một lần, kết quả lành tính. Một năm sau lại chọc. Hai năm sau lại chọc. Ba lần đều âm tính, nhưng họ vẫn không yên tâm.

Ở chiều ngược lại, ngày càng có nhiều bệnh nhân được phát hiện những ung thư tuyến giáp rất nhỏ, chỉ 3-5 mm. Sau đó họ được phẫu thuật cắt một phần hoặc toàn bộ tuyến giáp và luôn tin rằng: "May quá! Nếu không phát hiện sớm thì chắc nguy hiểm lắm."

Nhưng liệu điều đó có hoàn toàn đúng? Hay chúng ta đang phát hiện rất nhiều ung thư mà nếu không tìm kiếm thì chúng cũng sẽ không bao giờ gây hại? Đây là câu hỏi mà y học thế giới đã tranh luận suốt hơn 20 năm qua.

 

 

Hiện nay, hệ thống được sử dụng rộng rãi nhất để đánh giá nhân tuyến giáp trên siêu âm là ACR TI-RADS 2017 của American College of Radiology (Hội Chẩn đoán hình ảnh Hoa Kỳ). Đây là một trong những hướng dẫn có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực tuyến giáp, đã được trích dẫn hơn 3.200 lần trong các công trình khoa học quốc tế tính đến tháng 6.2026.

Sự thật là TI-RADS không nhằm tìm ra càng nhiều ung thư càng tốt. Mục tiêu của nó là: Không bỏ sót những ung thư có ý nghĩa lâm sàng đồng thời tránh chẩn đoán và điều trị quá mức những nhân giáp lành tính hoặc ung thư rất nhỏ, tiến triển chậm.

Khuyến cáo chọc hút theo ACR TI-RADS 2017:

TR3 chọc hút tế bào khi u ≥2,5 cm

TR4 Chọc tế bào khi u ≥1,5 cm

TR5 chọc tế bào khi u ≥1,0 cm

Theo như khuyến cáo này thì một nhân TR5 nhưng chỉ 7 mm thường chưa cần chọc hút, mà chỉ cần theo dõi định kỳ.

Đây là điểm khiến rất nhiều bác sĩ và bệnh nhân Việt Nam ngạc nhiên thậm chí có nhiều người phản đối dữ dội.

 

Hiệp hội Tuyến giáp Hoa Kỳ (American Thyroid Association - ATA) cũng không khuyến cáo chọc hút tất cả các nhân giáp.

Theo ATA:

- Nguy cơ rất cao (>70–90%): FNA khi ≥1 cm

- Nguy cơ trung bình (10–20%): FNA khi ≥1 cm

- Nguy cơ thấp (5–10%): FNA khi ≥1,5 cm

- Nguy cơ rất thấp (<3%): Chỉ cân nhắc FNA khi ≥2 cm

- Nhân lành tính: Không chọc hút

Như vậy, cả ACR và ATA đều thống nhất một nguyên tắc:

Không phải cứ nghi ngờ là phải chọc hút. Kích thước khối u và nguy cơ lâm sàng đều phải được cân nhắc.

Thậm chi họ ra đời riêng một phiên bản Korean TIRADS (K-TIRADS 2021) dùng riêng cho người Hàn. Theo khuyến cáo của K-TIRADS 2021 (khá gần ACR): chỉ thực hiện chọc tế bào ở TR 3 khi u trên 2 cm, chọc tế bào cho TR 4 khi u trên 1,5 cm …

K-TIRADS Khuyến cáo FNA

K-TIRADS 2 Không FNA thường quy

K-TIRADS 3 FNA khi > 2 cm

K-TIRADS 4 FNA khi > 1–1,5 cm; thường >1,5 cm nếu không có yếu tố nguy cơ

K-TIRADS 5 FNA khi > 1 cm

NHẬT BẢN: quốc gia rất mạnh về theo dõi chủ động: Nhật Bản nổi tiếng với chiến lược “theo dõi chủ động” cho ung thư tuyến giáp thể nhú nguy cơ thấp, đặc biệt nhóm ≤1 cm không có xâm lấn, không di căn hạch, không vị trí nguy cơ cao. Tức là ung thư thể nhú (loại ung thư chiếm phần lớn) mà kích thước < 1 cm họ cũng không mổ.

 

Lý do không phải vì họ muốn bỏ sót ung thư mà ngược lại. Họ muốn tránh một vấn đề còn nguy hiểm hơn là: Chẩn đoán quá mức (Overdiagnosis)

Trong hơn hai thập kỷ qua, nhiều quốc gia như Hàn Quốc, Mỹ, Nhật Bản ghi nhận số ca ung thư tuyến giáp tăng rất nhanh, chủ yếu do siêu âm phát hiện những khối u rất nhỏ. Ở Việt Nam cũng không ngoại lệ, thậm chí người dân đặt câu hỏi “tại sao ung thư tuyến giáp giờ gặp nhiều thế nhỉ? mới hơn 20 tuổi đã mắc ung thư tuyến giáp”

Nhưng điều đáng chú ý là: Tỷ lệ tử vong vì ung thư tuyến giáp gần như không thay đổi. Điều này cho thấy rất nhiều ung thư nhỏ được phát hiện sẽ không bao giờ ảnh hưởng đến tuổi thọ nếu không tìm kiếm chúng. Nếu chọc hút tất cả các nhân nhỏ, chúng ta sẽ phát hiện thêm rất nhiều ung thư thể nhú kích thước vài milimét, kéo theo nhiều ca phẫu thuật, nhiều người phải dùng hormon tuyến giáp suốt đời và nhiều lo lắng không cần thiết. Chính vì vậy, các hướng dẫn hiện đại đều hướng tới mục tiêu: Điều trị đúng người, đúng thời điểm, đúng mức độ.

 

(đây là quan điểm cá nhân của TS. Nguyễn Ngọc Cương)

Đây có lẽ là yếu tố quan trọng nhất trong thực hành lâm sàng tại Việt Nam. Đối với nhiều người dân, chỉ cần nghe bác sĩ nói "anh/chị có một nhân tuyến giáp" là lập tức nghĩ đến ung thư. Từ đó xuất hiện tâm lý hoang mang, lo lắng và mong muốn phải có một câu trả lời thật nhanh rằng khối u đó là lành tính hay ác tính. Rất nhiều bệnh nhân không cảm thấy yên tâm nếu bác sĩ chỉ giải thích rằng "đây là nhân nguy cơ thấp, chúng ta sẽ theo dõi định kỳ". Thậm chí, không ít người sẽ tiếp tục đi khám ở bệnh viện khác cho đến khi có chỉ định chọc hút tế bào. Chính áp lực tâm lý này khiến FNA trong thực hành đôi khi được chỉ định rộng rãi hơn so với khuyến cáo quốc tế.

So với nhiều quốc gia phát triển, chi phí thực hiện FNA tại Việt Nam tương đối thấp và nằm trong khả năng chi trả của đa số người bệnh. Bên cạnh đó, kỹ thuật này hiện đã được triển khai ở rất nhiều bệnh viện từ tuyến huyện (bây giờ là xã!) đến trung ương. Vì vậy, rào cản về kinh tế và khả năng tiếp cận gần như không còn là vấn đề. Khi một kỹ thuật vừa an toàn, vừa nhanh, vừa có chi phí hợp lý, xu hướng sử dụng sẽ tự nhiên tăng lên. Điều này khác với một số nước mà FNA có chi phí rất cao hoặc phải trải qua quy trình chuyên khoa chặt chẽ trước khi được chỉ định.

Nhiều khuyến cáo quốc tế được xây dựng với giả định rằng người bệnh có thể tái khám đầy đủ sau 6 tháng, 12 tháng hoặc nhiều năm liên tiếp. Tuy nhiên, trong điều kiện thực tế tại Việt Nam, không phải bệnh nhân nào cũng có thể làm được điều đó. Có người sống ở vùng sâu vùng xa, có người thay đổi nơi làm việc, có người đơn giản là quên lịch tái khám hoặc chủ quan khi không còn triệu chứng. Chính vì lo ngại mất dấu bệnh nhân, nhiều bác sĩ lựa chọn chọc hút ngay từ lần khám đầu tiên để có thêm thông tin chẩn đoán, thay vì chờ đợi quá trình theo dõi kéo dài.

Ở góc độ người thầy thuốc, quyết định "không chọc hút" đôi khi khó khăn hơn quyết định "chọc hút". Nếu một nhân giáp được đánh giá là nguy cơ thấp và chỉ định theo dõi, nhưng vài năm sau phát hiện ung thư, bác sĩ rất dễ phải đối mặt với áp lực từ người bệnh, gia đình hoặc thậm chí các vấn đề pháp lý. Trong khi đó, FNA là một thủ thuật an toàn với tỷ lệ biến chứng thấp gần như bằng 0. Vì vậy, nhiều bác sĩ có xu hướng lựa chọn phương án "an toàn" về mặt chuyên môn bằng cách chỉ định FNA sớm hơn, nhằm giảm nguy cơ bỏ sót bệnh lý ác tính.

Trong khoảng hơn mười năm trở lại đây, chất lượng máy siêu âm tuyến giáp tại Việt Nam đã được cải thiện rất nhanh. Hầu hết các cơ sở y tế đều có đầu dò tần số cao, cho phép phát hiện những nhân giáp chỉ vài milimét. Đồng thời, nhiều bác sĩ siêu âm cũng được đào tạo thành thạo kỹ thuật chọc hút dưới hướng dẫn siêu âm. Khi phương tiện chẩn đoán trở nên phổ biến và dễ thực hiện, số lượng FNA được chỉ định cũng tăng theo. Đây là xu hướng tất yếu của sự phát triển kỹ thuật y học.

3.6. Người bệnh mong muốn có câu trả lời ngay trong lần khám đầu tiên

Một đặc điểm khá phổ biến trong văn hóa khám chữa bệnh ở Việt Nam là người bệnh thường mong muốn giải quyết mọi vấn đề ngay trong một lần đến bệnh viện. Họ hy vọng sau khi siêu âm sẽ biết ngay khối u là lành hay ác, có cần mổ hay không và hướng điều trị là gì. Việc phải quay lại tái khám sau 6 tháng hoặc 1 năm thường khiến nhiều người cảm thấy không yên tâm. Chính kỳ vọng "khám hôm nay - biết kết quả hôm nay - quyết định điều trị hôm nay" góp phần làm tăng số lượng chỉ định FNA trong thực hành hằng ngày.

 

Lạm dụng chỉ định FNA, lạm dụng chỉ định mổ cắt tuyến giáp.

 

Điều đầu tiên, đừng quá hoảng sợ vì bạn không hề đơn độc. Khoảng 50-70% người trưởng thành có thể có ít nhất một nhân tuyến giáp nếu siêu âm kỹ. Trong số đó: Khoảng 90-95% là lành tính. Phần lớn sẽ không bao giờ cần phẫu thuật. Rất nhiều người sẽ chỉ cần theo dõi định kỳ.

Ngay cả với ung thư tuyến giáp thể nhú < 1 cm (papillary thyroid microcarcinoma), nhiều nghiên cứu từ Nhật Bản và các nước khác cho thấy theo dõi chủ động (active surveillance) là một lựa chọn an toàn ở những bệnh nhân được chọn lọc, thay vì phải mổ ngay. Chứng tỏ loại ung thư này cũng rất "lành tính"

Đừng quá tin vào những lời truyền miệng như phải kiêng đậu phụ, uống nấm linh chi hay sử dụng các loại thuốc không rõ nguồn gốc để "làm tiêu u". Cũng đừng vì quá lo lắng mà yêu cầu chọc hút hoặc phẫu thuật. Và hãy gặp các bác sĩ để được tư vấn.

 

Phòng khám chuyên khoa Dinh dưỡng VIAM (VIAM Clinic) thuộc Viện Y học ứng dụng Việt Nam tư vấn, cung cấp chế độ dinh dưỡng cá thể dành cho những người đang điều trị các bệnh mạn tính, trẻ nhẹ cân, suy dinh dưỡng, trẻ thừa cân béo phì, phụ nữ mang thai và cho con bú,… Hãy liên hệ với VIAM Clinic nếu bạn muốn có chế độ dinh dưỡng hỗ trợ điều trị và cải thiện sức khỏe TẠI ĐÂY hoặc Hotline: 0935.18.3939 / 024.3633.5678