Mặt trái của bổ sung sắt – Tại sao thừa sắt lại gây hại?

Sắt là một khoáng chất thiết yếu. Tuy nhiên, giống như nhiều chất dinh dưỡng khác, nó cũng có hại nếu dùng với lượng lớn. Trên thực tế, sắt độc hại đến mức sự hấp thụ nó qua đường tiêu hóa bị kiểm soát chặt chẽ. Phần lớn, sự kiểm soát này nhằm giảm thiểu tác hại của lượng sắt dư thừa trong cơ thể. Khi các cơ chế an toàn này thất bại thì các vấn đề về sức khỏe sẽ phát sinh.

Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu thêm về những tác động có hại của việc tiêu thụ quá nhiều chất sắt.

Sắt là gì?

Sắt là một khoáng chất thiết yếu trong chế độ ăn uống, được sử dụng chủ yếu bởi các tế bào hồng cầu.

Sắt là một phần quan trọng của hemoglobin (huyết sắc tố) - một loại protein được tìm thấy trong các tế bào hồng cầu - chịu trách nhiệm cung cấp oxy cho tất cả các tế bào của cơ thể.

Có hai loại chất sắt trong chế độ ăn uống:

• Sắt heme: Loại sắt này chỉ có trong thực phẩm động vật, chủ yếu có trong thịt đỏ. Sắt heme được hấp thụ dễ dàng hơn sắt không phải heme.
• Sắt không heme: Hầu hết sắt trong chế độ ăn uống đều ở dạng không heme. Nó được tìm thấy ở cả động vật và thực vật. Sự hấp thụ của nó có thể được tăng cường nhờ các axit hữu cơ, chẳng hạn như vitamin C, nhưng bị giảm bởi các hợp chất thực vật như phytate.

Những người có chế độ ăn ít hoặc không có chất sắt heme trong chế độ ăn uống sẽ có nguy cơ thiếu sắt cao hơn. Có rất nhiều người bị thiếu sắt, đặc biệt là phụ nữ. Trên thực tế, thiếu sắt là tình trạng thiếu khoáng chất phổ biến nhất trên thế giới.

Quy định về dự trữ sắt

Có hai lý do khiến hàm lượng sắt được điều hòa chặt chẽ trong cơ thể:

• Sắt là chất dinh dưỡng thiết yếu có vai trò trong nhiều chức năng cơ bản của cơ thể, vì vậy chúng ta phải bổ sung sắt từ chế độ ăn uống đầy đủ.
• Hàm lượng sắt cao có khả năng gây độc, vì vậy chúng ta nên tránh dùng quá nhiều.

Cơ thể điều chỉnh lượng sắt bằng cách điều chỉnh tốc độ hấp thu sắt từ đường tiêu hóa.

Hepcidin - hormone điều hòa sắt của cơ thể - chịu trách nhiệm giữ cân bằng lượng sắt dự trữ. Chức năng chính của nó là ngăn chặn sự hấp thu sắt. Về cơ bản, đây là cách hepcidin hoạt động:

• Dự trữ sắt cao -> Mức hepcidin tăng -> Hấp thu sắt giảm.
• Lượng sắt dự trữ thấp -> Mức độ hepcidin giảm -> Sự hấp thu sắt tăng lên.

Hầu hết thời gian, hệ thống này hoạt động khá tốt. Tuy nhiên, một số rối loạn ức chế sản xuất hepcidin có thể dẫn đến tình trạng quá tải sắt. Mặt khác, các yếu tố kích thích hình thành hepcidin có thể gây thiếu sắt.

Cân bằng sắt cũng bị ảnh hưởng bởi lượng sắt trong chế độ ăn uống. Theo thời gian, chế độ ăn ít chất sắt có thể gây ra tình trạng thiếu hụt sắt. Tương tự như vậy, việc bổ sung sắt quá liều có thể gây ngộ độc sắt nghiêm trọng.

Độc tính của sắt

Ngộ độc sắt có thể xảy ra đột ngột hoặc từ từ.

Nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng xảy ra có thể do vô tình dùng quá liều, dùng thuốc bổ sung liều cao trong thời gian dài hoặc rối loạn quá tải sắt mãn tính.

Trong trường hợp bình thường, có rất ít sắt tự do lưu thông trong máu. Nó được liên kết an toàn với các protein, chẳng hạn như transferrin, giúp nó không gây hại. Tuy nhiên, ngộ độc sắt có thể làm tăng đáng kể lượng sắt “tự do” trong cơ thể.

Sắt tự do là chất xúc tiến oxy hóa – trái ngược với chất chống oxy hóa – và có thể gây tổn hại cho tế bào. Một số tình trạng có thể gây ra điều này, bao gồm:

• Ngộ độc sắt: Ngộ độc có thể xảy ra khi mọi người, thường là trẻ em, dùng quá liều chất bổ sung sắt.
• Bệnh nhiễm sắc tố sắt mô di truyền: Một rối loạn di truyền đặc trưng bởi sự hấp thu quá nhiều chất sắt từ thực phẩm.

Ngộ độc sắt cấp tính xảy ra khi dùng quá liều chất bổ sung sắt. Lượng bổ sung sắt dưới 20mg/kg thường an toàn nhưng có thể gây ra các triệu chứng tiêu hóa nhẹ. Lượng từ 20-60mg/kg có độc tính nhẹ đến vừa. Liều cao hơn 60mg/kg có thể gây suy tuần hoàn và gây ra các triệu chứng nghiêm trọng.

Tương tự, việc bổ sung sắt liều cao nhiều lần có thể gây ra vấn đề nghiêm trọng. Hãy đảm bảo làm theo hướng dẫn về chất bổ sung sắt và không bao giờ dùng nhiều hơn mức khuyến nghị của bác sĩ.

Các triệu chứng ban đầu của ngộ độc sắt có thể bao gồm đau dạ dày, buồn nôn và nôn. Dần dần, lượng sắt dư thừa tích tụ trong các cơ quan nội tạng có thể gây tổn thương não và gan.

Việc sử dụng các chất bổ sung sắt liều cao trong thời gian dài cũng có thể dần dần gây ra các triệu chứng tương tự như tình trạng quá tải sắt.

Quá tải sắt

Quá tải sắt được hiểu là sự tích tụ dần dần của việc dư thừa chất sắt trong cơ thể. Nguyên nhân là do hệ thống điều tiết của cơ thể không duy trì được lượng sắt trong giới hạn lành mạnh.

Đối với hầu hết mọi người, tình trạng quá tải sắt không phải là vấn đề đáng lo ngại. Tuy nhiên, đây lại là một vấn đề đối với những người có khuynh hướng di truyền hấp thu quá nhiều chất sắt từ đường tiêu hóa.

Rối loạn quá tải sắt phổ biến nhất là bệnh nhiễm sắc tố sắt mô di truyền, dẫn đến sự tích tụ sắt trong các mô và cơ quan. Theo thời gian, bệnh nhiễm sắc tố sắt mô không được điều trị sẽ làm tăng nguy cơ viêm khớp, ung thư, các vấn đề về gan, tiểu đường và suy tim.

Lúc này, cơ thể không có cách nào dễ dàng để loại bỏ lượng sắt dư thừa. Cách hiệu quả nhất để loại bỏ lượng sắt dư thừa là mất máu. Vì vậy, phụ nữ đang trong thời kỳ kinh nguyệt ít có khả năng bị dư thừa sắt. Tương tự như vậy, những người hiến máu thường xuyên cũng có nguy cơ thấp hơn.

Nếu bạn dễ bị dư thừa sắt, bạn có thể giảm thiểu nguy cơ mắc các vấn đề về sức khỏe bằng cách:

• Giảm lượng thức ăn giàu chất sắt, chẳng hạn như thịt đỏ.
• Hiến máu thường xuyên.
• Tránh dùng vitamin C cùng với thực phẩm giàu chất sắt.
• Tránh sử dụng dụng cụ nấu ăn bằng sắt.

Tuy nhiên, nếu bạn chưa được chẩn đoán là bị quá tải sắt thì việc giảm lượng sắt nạp vào thường không được khuyến khích.

Đọc thêm tại bài viết: Ngộ độc sắt

Sắt và nguy cơ ung thư

Tình trạng quá tải sắt đã được chứng minh có thể dẫn đến ung thư ở cả động vật và con người. Việc hiến máu hoặc mất máu thường xuyên có thể làm giảm nguy cơ này. Các nghiên cứu cho thấy rằng tiêu thụ nhiều sắt heme có thể làm tăng nguy cơ ung thư đại tràng.

Các thử nghiệm lâm sàng ở người cho thấy sắt heme từ thực phẩm bổ sung hoặc thịt đỏ có thể làm tăng sự hình thành các hợp chất N-nitroso gây ung thư trong đường tiêu hóa.

Sắt và nguy cơ nhiễm trùng

Cả tình trạng quá tải sắt và thiếu sắt đều khiến con người dễ bị nhiễm trùng hơn.

Có hai lý do cho việc này:

• Hệ thống miễn dịch sử dụng sắt để tiêu diệt vi khuẩn có hại, vì vậy cần một lượng sắt nhất định để chống lại nhiễm trùng.
• Nồng độ sắt tự do tăng cao sẽ kích thích sự phát triển của vi khuẩn và virus, do đó, quá nhiều chất sắt có thể gây tác dụng ngược và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Một số nghiên cứu chỉ ra rằng bổ sung sắt có thể làm tăng tần suất và mức độ nghiêm trọng của nhiễm trùng, tuy nhiên vẫn cần nhiều nghiên cứu hơn để chứng minh cho điều này.

Những người mắc bệnh hemochromatosis (quá tải sắt) di truyền cũng dễ bị nhiễm trùng hơn.

Đọc thêm tại bài viết: Thừa sắt (Hemochromatosis)

Đối với những bệnh nhân có nguy cơ nhiễm trùng cao, việc bổ sung sắt có thể cần thiết. Tuy nhiên, vẫn cần phải cân nhắc tất cả các rủi ro tiềm ẩn.

Nói tóm lại, sắt có thể nguy hiểm khi dư thừa số lượng lớn. Tuy nhiên, trừ khi bạn bị rối loạn quá tải sắt, bạn thường không cần phải lo lắng về việc hấp thụ quá nhiều chất sắt từ chế độ ăn uống của mình.

Bổ sung sắt lại là một câu chuyện khác. Nó có lợi cho những người bị thiếu sắt nhưng có thể gây hại cho những người không bị thiếu sắt.

Do đó, bạn nên nhớ không bao giờ dùng chất bổ sung sắt trừ khi được bác sĩ khuyên dùng.

Tháng 4 này, Phòng khám chuyên khoa dinh dưỡng VIAM - Viện Y học ứng dụng Việt Nam hân hoan chào mừng sinh nhật lần thứ 6 với vô vàn ưu đãi và quà tặng khi khám dinh dưỡng. Chương trình ưu đãi áp dụng từ ngày 01/04/2024 đến hết ngày 30/04/2024. Để đặt lịch khám, Quý khách vui lòng liên hệ Hotline 0935.18.3939 / 024.3633.5678 hoặc đặt lịch trực tiếp TẠI ĐÂY.