Gánh nặng bệnh lao và chiến lược kiểm soát dịch tễ

Thực trạng dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam

Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2020, Việt Nam hiện đang nằm trong top 30 quốc gia chịu gánh nặng bệnh lao lớn nhất toàn cầu. Cụ thể, nước ta xếp thứ 10 về gánh nặng bệnh lao chung và xếp thứ 11 về gánh nặng bệnh lao kháng đa thuốc. Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận hơn 172.000 ca mắc mới và khoảng 10.400 trường hợp tử vong.

Điểm sáng trong công tác phòng, chống lao là mỗi năm ngành y tế đã điều trị thành công cho hơn 100.000 bệnh nhân. Tỷ lệ khỏi bệnh duy trì ở mức rất khả quan: trên 90% đối với các ca lao mới phát hiện; 70% đối với lao đa kháng thuốc dùng phác đồ dài hạn và 80% với phác đồ ngắn hạn.

Thách thức từ lao kháng thuốc và đại dịch COVID-19

Dữ liệu giám sát dịch tễ gần đây cảnh báo tỷ lệ lưu hành bệnh lao kháng thuốc đang ở mức cao kỷ lục trong lịch sử. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc người bệnh không tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị, tạo điều kiện cho vi khuẩn đột biến. Đáng lo ngại, chủng vi khuẩn kháng thuốc này có khả năng lây nhiễm trực tiếp, dẫn đến tình trạng nhiều bệnh nhân ngay trong lần đầu mắc lao đã nhiễm ngay chủng kháng thuốc, gây ra mối đe dọa nghiêm trọng cho y tế công cộng.

Thêm vào đó, Báo cáo WHO năm 2021 chỉ ra rằng đại dịch COVID-19 đã làm đứt gãy các dịch vụ y tế thiết yếu, kéo lùi từ 5 đến 8 năm tiến bộ của chiến lược chấm dứt bệnh lao toàn cầu, khiến gánh nặng bệnh tật càng thêm trầm trọng.

Tác động kép đến sức khỏe và kinh tế - xã hội

Bệnh lao không chỉ tàn phá sức khỏe người bệnh mà còn là một vấn đề kinh tế - xã hội sâu sắc, đặc biệt tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. Những hạn chế về cơ sở hạ tầng y tế và khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe khiến việc kiểm soát dịch bệnh gặp nhiều khó khăn.

Với 70% người mắc bệnh nằm trong độ tuổi lao động, thu nhập của người bệnh bị sụt giảm nghiêm trọng do mất khả năng làm việc. Đa số các gia đình phải đối mặt với "chi phí thảm họa" – tức là chi phí chẩn đoán và điều trị vượt quá 20% tổng thu nhập hàng năm. Dù không ai được miễn trừ khỏi nguy cơ mắc lao, nhưng nhóm người có thu nhập thấp có tỷ lệ mắc bệnh cao gấp 2,5 lần, tạo ra một vòng luẩn quẩn khó thoát giữa "đói nghèo" và "bệnh tật".

Phát hiện sớm và điều trị kịp thời: Chìa khóa thành công

Để đạt được mục tiêu chấm dứt bệnh lao vào năm 2030 theo Tuyên bố chính trị tại Hội nghị cấp cao của Liên Hợp Quốc (2018), chúng ta cần hành động cấp thiết. Trọng tâm của chiến lược là:

• Chủ động tầm soát, truy vết và phát hiện sớm người mắc bệnh trong cộng đồng.
• Đảm bảo người bệnh được điều trị kịp thời, tuân thủ phác đồ để cắt đứt nguồn lây lan.
• Nâng cao nhận thức cộng đồng và huy động tối đa các nguồn lực, sự chung tay của các cấp chính quyền, ban, ngành, đoàn thể.

Việc tiếp cận chủ động với các dịch vụ phòng, chống lao không chỉ cứu sống trực tiếp người bệnh mà còn là giải pháp căn cơ để giảm nhanh dịch tễ bệnh lao, bảo vệ sức khỏe nhân dân và giảm thiểu gánh nặng cho toàn xã hội.