Eswatini – Quốc gia đầu tiên trên thế giới triển khai mũi tiêm phòng HIV hai lần mỗi năm

Vào tháng 11 năm 2025 vừa qua, Eswatini là quốc gia đầu tiên ở châu Phi nhận thuốc Lenacapavir được chuyển giao theo nỗ lực phòng ngừa HIV toàn cầu. Đây là loại thuốc đã được nước Mỹ phê duyệt dưới tên Lenacapavir – của nhà sản xuất được Gilead Sciences vào đầu năm nay. Điểm đột phá của thuốc này chỉ với 2 mũi tiêm mỗi năm sẽ giúp cơ thể có thể bảo vệ gần như hoàn toàn khỏi nguy cơ nhiễm HIV.

Các liều thuốc được chuyển giao đánh dấu bước tiến nhỏ đầu tiên hướng tới việc cung cấp ít nhất 2 triệu liều cho các quốc gia có gánh nặng bệnh tật cao nhất, chủ yếu ở Châu Phi, vào năm 2028. Đó là mục tiêu của Quỹ Toàn cầu, một nhà tài trợ chính cho cuộc chiến chống HIV, lao và sốt rét, cùng với Gilead Sciences và Bộ Ngoại giao Mỹ.

Theo giám đốc chính sách của Qũy nghiên cứu AIDS (amfAR) tại Mỹ, ông Greg Millett đã đưa nhận xét sau về tính khả thi của thuốc lenacapavir rằng nó có khả năng chấm dứt lây truyền HIV.

Tìm hiểu thêm: Các tổn thương do HIV trông như thế nào?

Lenacapavir – thuốc tiêm mang tính đột phá trong công cuộc điều trị HIV/AIDS

Lenacapavir là thuốc ức chế capsid HIV đầu tiên được phát triển cho mục đích dự phòng. Cơ chế tác động vào cấu trúc vỏ protein của virus giúp ngăn HIV xâm nhập và nhân lên trong cơ thể. Khác với thuốc uống PrEP truyền thống (TDF/FTC hay TAF/FTC) cần uống hằng ngày, Lenacapavir được tiêm dưới da và duy trì hiệu quả phòng ngừa đến 6 tháng chỉ với một liều duy nhất.

Đặc tính này không chỉ đem lại lợi ích vượt trội về mặt tuân thủ, mà còn mở ra khả năng tiếp cận cho những nhóm dân số khó sử dụng thuốc uống – phụ nữ trẻ, người lao động di cư, thanh thiếu niên và các nhóm dễ tổn thương khác.

Hiệu quả lâm sàng của Lenacapavir – Gần như tuyệt đối

Điểm mạnh nhất khiến Lenacapavir được đánh giá là “đột phá lịch sử” chính là dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng. Trong đó, PURPOSE 1 trial là nghiên cứu gây chú ý lớn nhất.

Kết quả nổi bật của PURPOSE 1

• Đối tượng: Hơn 2.134 phụ nữ và thanh thiếu nữ tại Nam Phi và Uganda
• Kết quả: 0 ca nhiễm HIV trong nhóm tiêm Lenacapavir
• So sánh: Nhóm sử dụng PrEP uống truyền thống vẫn ghi nhận ca nhiễm mới
• Đánh giá của WHO: “Hiệu quả gần như tuyệt đối trong điều kiện thử nghiệm có kiểm soát”

Kết quả này đặc biệt quan trọng bởi phụ nữ trẻ ở vùng cận Sahara là một trong những nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ HIV. Tổ chức Y tế Thế giới đã gọi kết quả này là bước ngoặt trong công cuộc mở ra con đường giảm mạnh số ca nhiễm mới tại châu Phi nếu được triển khai rộng rãi. Tuy nhiên, hiệu quả này dựa trên thử nghiệm kiểm soát; trong thực tế triển khai, có thể giảm do các yếu tố như tuân thủ không hoàn hảo, kháng thuốc tiềm ẩn hoặc hạn chế phân phối ban đầu.

Tham khảo thêm: HIV và AIDS khác nhau như thế nào, cách phát hiện sớm HIV

Những điểm nổi bật trong hồ sơ an toàn

Trong các thử nghiệm, Lenacapavir được đánh giá an toàn và dung nạp tốt. Một số phản ứng tại chỗ tiêm như đau nhẹ, đỏ hoặc cứng da có thể xảy ra, nhưng đa số ở mức độ nhẹ và tự hết. Tỷ lệ ngừng thuốc do tác dụng phụ chỉ dưới 1%.

Tác động lớn nhất của Lenacapavir không chỉ đến từ hiệu quả sinh học, mà còn từ khả năng cải thiện hành vi tuân thủ điều trị. Các nghiên cứu hành vi cho thấy:

• Hơn 80% người tham gia cho biết ưu tiên chọn thuốc tiêm 6 tháng/lần hơn so với thuốc uống hằng ngày.
• Nhóm thanh thiếu niên và người dùng trẻ tuổi đánh giá thuốc tiêm giúp giảm kỳ thị trong cộng đồng, bởi họ không phải mang theo hoặc uống thuốc mỗi ngày.

Ý nghĩa chiến lược đối với khu vực và toàn cầu

Sự kiện Lenacapavir được triển khai tại Eswatini mang nhiều ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi quốc gia:

1. Mẫu hình triển khai cho châu Phi

Châu Phi cận Sahara chiếm hơn 60% số ca nhiễm HIV mới hàng năm trên thế giới. Việc triển khai thành công tại Eswatini sẽ tạo tiền lệ quan trọng để các nước khác như Zambia, Kenya, Uganda hay Nam Phi tiếp tục tham gia chương trình.

2. Thu hẹp khoảng cách công bằng y tế

Lần đầu tiên trong lịch sử HIV, một quốc gia thu nhập trung bình thấp được tiếp cận đồng thời với Mỹ và châu Âu đối với một thuốc điều trị/dự phòng mới. Điều này thể hiện nỗ lực hỗ trợ từ cộng đồng quốc tế nhằm thu hẹp bất bình đẳng y tế vốn tồn tại nhiều năm.

3. Đóng góp lớn vào mục tiêu chấm dứt AIDS vào năm 2030

Theo Chương trình Phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV và AIDS (UNAIDS), để đạt mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, thế giới phải cắt giảm số ca nhiễm mới ít nhất 90%. Sự xuất hiện của một công cụ PrEP hiệu quả gần như tuyệt đối, lại dễ sử dụng và ít phụ thuộc vào hành vi cá nhân, đang mở ra kỳ vọng hiện thực hóa mục tiêu này (2). . Hiện tại, phân phối vẫn hạn chế, với chỉ một phần nhỏ liều lượng có sẵn ở châu Phi vào đầu tháng 12/2025, đòi hỏi cam kết lâu dài từ các nhà tài trợ.

Những thách thức còn tồn tại

Dù triển vọng rất lớn, Lenacapavir vẫn đối mặt một số thách thức đáng kể:

1. Chi phí và nguồn cung

Lenacapavir là thuốc công nghệ cao nên giá thành ban đầu còn cao. Để triển khai diện rộng tại châu Phi và các nước khác trên thế giới, cần các cam kết tài chính lâu dài từ các nhà tài trợ quốc tế và chương trình giảm giá từ nhà sản xuất.

2. Hệ thống y tế cần đủ mạnh

Triển khai tiêm hai lần mỗi năm đòi hỏi:

• Mạng lưới lưu trữ lạnh ổn định
• Hệ thống theo dõi người dùng
• Nhân viên y tế được đào tạo

Các quốc gia có hệ thống y tế yếu có thể gặp khó khăn trong giai đoạn đầu. Ngoài ra, cần quản lý rủi ro toàn diện, bao gồm xét nghiệm HIV nhanh trước mỗi mũi tiêm để tránh kháng thuốc ở trường hợp nhiễm virus chưa được chẩn đoán.

3. Giảm kỳ thị để tăng tiếp cận

Một số nhóm có nguy cơ cao vẫn chịu kỳ thị trong cộng đồng, dẫn đến e ngại khi tiếp cận dịch vụ PrEP. Công tác truyền thông và giáo dục cộng đồng vẫn đóng vai trò then chốt.

Tư liệu tham khảo:

1) Long-acting injectable lenacapavir continues to show promising results for HIV prevention

2) Pharmacological outlook of Lenacapavir: a novel first-in-class Long-Acting HIV-1 Capsid Inhibitor - PMC

3) First doses of HIV prevention drug lenacapavir delivered to Zambia, Eswatini – Reuters (2025)