Sự thật về quảng cáo phát hiện ung thư chỉ với 1 lần thử máu

Theo TS.BS. Phạm Nguyên Quý (Khoa Nội khoa ung thư, BV Trung ương Kyoto Miniren, Đại học Kyoto, Nhật Bản), hiện nay không có xét nghiệm tầm soát ung thư bằng máu nào được công nhận vì thiếu bằng chứng khoa học về lợi ích.

Đồng quan điểm về vấn đề này, nhiều nhà chuyên môn cho rằng tất cả những xét nghiệm chất chỉ thị ung thư (hoặc dấu ấn ung thư, tumor markers) trong máu chỉ đóng vai trò bổ trợ ở những người đã nhận chẩn đoán mắc ung thư. Dù chúng có thể giúp ích trong việc theo dõi diễn tiến bệnh, xem bệnh có tái phát hay không, vai trò trong tầm soát ung thư (tức thực hiện trên người khoẻ mạnh, không có triệu chứng) đã bị phủ nhận từ 20 năm trước.

Theo PGS.TS.BS. Phạm Cẩm Phương, Giám đốc Trung tâm Y học hạt nhân và Ung bướu - Bệnh viện Bạch Mai, để tầm soát bệnh ung thư bác sĩ cần hỏi bệnh, thăm khám, đánh giá tiền sử gia đình, tiền sử bệnh tật của bản thân, các triệu chứng hiện tại có thể có để từ đó đưa ra các chỉ định chụp chiếu đánh giá làm sao có thể phát hiện sớm bệnh. "Mỗi xét nghiệm có một giá trị riêng và việc tầm soát bệnh ung thư không chỉ dùng xét nghiệm máu mà còn cần phải áp dụng thăm khám chụp chiếu đánh giá", PGS.TS Phạm Cẩm Phương nhấn mạnh. 

Giải thích vấn đề này, BS Phương cho rằng, các xét nghiệm máu cụ thể là các chất chỉ điểm khối u trong máu thường chỉ được đánh giá để theo dõi hiệu quả điều trị, đánh giá đáp ứng điều trị, theo dõi phát hiện tái phát, di căn ở bệnh nhân ung thư.

Với giá trị để chẩn đoán bệnh thì giúp hỗ trợ chẩn đoán phân biệt và định hướng chẩn đoán trong rất ít trường hợp. Với vai trò sàng lọc bệnh ung thư các chất chỉ điểm khối u trong máu thường chỉ được áp dụng đối với các đối tượng nguy cơ cao và nguy cơ rất cao mắc bệnh ung thư gan và ung thư tuyến tiền liệt nhưng cũng phối hợp với phương pháp khác chứ không chỉ xét nghiệm máu đơn thuần.

Chất chỉ thị ung thư là gì?

Theo BS Quý, trong cơ thể người bệnh ung thư, khối u có thể tiết ra một số chất đặc trưng đủ cao/nhiều để đo được qua xét nghiệm máu. Với nhiều tên gọi như "chất chỉ thị ung thư" hay "dấu ấn ung thư", những chất này đã được chú ý nghiên cứu từ những năm 80 của thế kỷ trước với hi vọng giúp ích trong chẩn đoán hoặc phát hiện sớm ung thư.

Hiện đã có tới hơn 50 loại chất chỉ thị ung thư có thể đo bằng xét nghiệm máu. Tuy nhiên, vai trò của chúng còn hạn chế và đã bị bác bỏ trong tầm soát ung thư. "Thậm chí, nhiều nhà khoa học còn nói rằng chúng là "di sản" bị gọi nhầm hoặc hiểu nhầm vì trên thực tế, những chất này không thật sự đặc hiệu cho ung thư như được kỳ vọng ban đầu". BS Quý giải thích thêm.

Chất chỉ thị ung thư không có giá trị trong việc tầm soát ung thư

Trên thực tế, gọi là "Chất chỉ thị ung thư" nhưng những chỉ số này không thật sự đặc hiệu cho một loại ung thư nào. Như chỉ số CA125 có thể tăng cao ở ung thư buồng trứng, ung thư tử cung, ung thư tụy, ung thư vú, ung thư đại trực tràng và cũng có thể tăng lên khi bị xơ gan, suy thận, bệnh viêm ruột và thay đổi theo chu kỳ kinh nguyệt.

Trong khi đó, CEA có thể tăng ở ung thư phổi, ung thư dạ dày, ung thư đại trực tràng, ung thư tụy, ung thư buồng trứng, ung thư tuyến giáp và một số loại khác. Tuy nhiên nhiều bệnh và tình trạng lành tính, mạn tính khác như bệnh viêm đường ruột, tiểu đường, xơ gan, loét dạ dày, thậm chí hút thuốc lá cũng có thể làm tăng chỉ số CEA này!

Điều này có nghĩa là nếu CEA dương tính thì bác sĩ sẽ thường chỉ định thêm hàng loạt xét nghiệm để đánh giá "từ đầu tới chân" xem nguyên nhân tăng CEA là ở đâu. Đối với bệnh nhân có khó khăn tài chính thì đây thực sự là thảm hoạ vì ngoài lo lắng, ảnh hưởng tâm lý, họ sẽ tốn hàng triệu tới hàng chục triệu đồng cho các xét nghiệm như CT cản quang hoặc PET/CT, nội soi dạ dày, nội soi đại tràng, siêu âm bụng,... Chưa kể là các xét nghiệm này sẽ có thể được lặp lại hằng năm vì bệnh nhân khó thoát khỏi ám ảnh từ cái tên "chất chỉ thị ung thư", dù nó chả có ý nghĩa chỉ thị đặc hiệu gì như từng được kỳ vọng và nghiên cứu rầm rộ 30-40 năm trước.

Quý độc giả có thể tham khảo khuyến cáo tầm soát ung thư dành cho cộng đồng (đối sách ung thư) ở Nhật Bản, không hề có chất chỉ thị ung thư, xét nghiệm gene hay PET/CT.