Những điều cần biết về bệnh cúm

TÁC NHÂN GÂY BỆNH

Có 4 loại vi-rút cúm là loại A, B, C và D. Vi-rút cúm A và B thường lưu hành và là nguyên nhân gây ra dịch bệnh Cúm theo mùa.

• Vi-rút cúm A được phân loại thành các phân nhóm theo sự kết hợp của hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA) - là các protein trên bề mặt của vi-rút. Hiện đang lưu hành ở người là vi-rút cúm A(H1N1) và A(H3N2). Cúm A (H1N1) – cũng được viết là A (H1N1) pdm09 vì nó gây ra đại dịch năm 2009. Chỉ các vi-rút cúm A mới có thể gây ra đại dịch.
• Vi-rút cúm B không được phân thành các phân nhóm như cúm A, mà thường chia thành các dòng. Các dòng vi-rút cúm B đang lưu hành hiện nay là cúm B/ Yamagata hoặc cúm B/ Victoria.
• Virus cúm C ít gặp và thường gây nhiễm trùng nhẹ, ít ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng.
• Vi-rút cúm D chủ yếu ảnh hưởng đến gia súc và được biết là không lây nhiễm hoặc gây bệnh cho người.

DẤU HIỆU VÀ TRIỆU CHỨNG

Cúm mùa được đặc trưng bởi triệu chứng sốt đột ngột, ho (thường ho khan), nhức đầu, đau cơ và khớp, khó chịu (mệt mỏi), đau họng và sổ mũi. Ho có thể tăng và có thể kéo dài  đến 2 tuần hoặc lâu hơn. Hầu hết bệnh nhân sẽ phục hồi khỏi sốt và các triệu chứng khác trong vòng một tuần mà không cần chăm sóc về y tế. Trong một số trường hợp, Cúm có thể gây bệnh nặng hoặc tử vong, đặc biệt ở những người có nguy cơ cao.

Trên toàn thế giới, hàng năm ước tính có khoảng 3 đến 5 triệu trường hợp bị cúm nặng và khoảng 290.000 đến 650.000 trường hợp tử vong vì cúm.

Ở các nước phát triển, hầu hết các trường hợp tử vong liên quan đến cúm xảy ra ở những người từ 65 tuổi trở lên. Cúm có thể dẫn đến tình trạng suy giảm năng suất lao động ở công nhân và nghỉ học ở học sinh. Các phòng khám và bệnh viện có thể bị quá tải trong khoảng thời gian cao điểm của dịch cúm.

Ảnh hưởng của dịch cúm theo mùa ở các nước đang phát triển chưa được biết đầy đủ, nhưng các nghiên cứu ước tính rằng 99% trường hợp tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi tại các nước đang phát triển do nhiễm trùng đường hô hấp dưới liên quan đến cúm.

DỊCH TỄ HỌC

Bệnh cúm ảnh hưởng tới tất cả các nhóm tuổi với mức độ khác nhau. Những người có nguy cơ mắc cúm nặng hoặc biến chứng nặng bao gồm: phụ nữ có thai, trẻ em dưới 60 tháng tuổi, người già trên 65 tuổi, người mắc bệnh mãn tính (như bệnh tim, phổi, thận, chuyển hóa, thần kinh, bệnh gan hoặc huyết học) và những người có tình trạng suy giảm miễn dịch (như HIV/AIDS, được hóa trị liệu hoặc steroid, hoặc có khối u ác tính).

Ngoài ra, nhân viên y tế cũng được xếp vào nhóm có nguy cơ cao bị nhiễm vi-rút cúm do tăng phơi nhiễm với bệnh nhân cúm.

Về lây truyền, cúm theo mùa lây lan dễ dàng, lây truyền nhanh chóng ở các khu vực đông đúc bao gồm trường học và viện dưỡng lão. Khi người nhiễm bệnh Cúm ho hoặc hắt hơi, những giọt bắn kích thước rất bé chứa vi-rút (giọt nhỏ truyền nhiễm) được phát tán vào không khí và có thể lan rộng đến một mét, và lây nhiễm cho những người ở gần khi hít phải. Vi-rút cũng có thể lây lan qua tay khi tiếp xúc với các bề mặt bị nhiễm vi- rút cúm. Để ngăn ngừa lây truyền, mọi người nên che miệng và mũi bằng khăn giấy khi ho và rửa tay thường xuyên.
Ở vùng khí hậu ôn đới, dịch bệnh theo mùa xảy ra chủ yếu vào mùa đông, trong khi ở vùng nhiệt đới, cúm có thể xảy ra trong suốt cả năm, gây ra dịch bất thường hơn.
Thời gian từ khi nhiễm bệnh đến khi bị bệnh, được gọi là thời gian ủ bệnh, khoảng 2 ngày, nhưng dao động từ 1 đến 4 ngày.

CHẨN ĐOÁN

Phần lớn các trường hợp cúm ở người được chẩn đoán dựa trên biểu hiện lâm sàng. Tuy nhiên, các loại virus đường hô hấp khác ví dụ như rhinovirus, virut hợp bào hô hấp RSV, parainfluenza và adenovirus cũng có thể biểu hiện triệu chứng bệnh giống cúm khiến việc phân biệt cúm trên lâm sàng với các bệnh khác trở nên khó khăn.

Chẩn đoán xác định dựa trên xét nghiệm các mẫu bệnh phẩm đường hô hấp thích hợp. Xét nghiệm đặc hiệu trong phòng xét nghiệm bằng cách phát hiện kháng nguyên của virus từ họng, dịch tiết mũi và mũi họng hoặc hút khí quản hoặc rửa thường, phân lập virus hoặc phát hiện RNA đặc hiệu của cúm bằng phản ứng chuỗi transcriptase-polymerase (RT-PCR). 
Các xét nghiệm chẩn đoán cúm nhanh (RIDT) được sử dụng trong môi trường lâm sàng, nhưng chúng có độ nhạy và độ tin cậy thấp hơn so với các phương pháp RT-PCR.

ĐIỀU TRỊ

Bệnh nhân bị cúm mùa không biến chứng:

Bệnh nhân không thuộc nhóm nguy cơ cao nên được điều trị triệu chứng và được khuyên, nếu có triệu chứng, nên ở nhà để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm cho người khác trong cộng đồng. Điều trị tập trung vào việc làm giảm các triệu chứng cúm như sốt. Bệnh nhân nên tự theo dõi để phát hiện xem tình trạng của họ có xấu đi không và cần được chăm sóc y tế. Những bệnh nhân được biết là nằm trong nhóm có nguy cơ mắc bệnh nặng hoặc phức tạp, nên điều trị bằng thuốc kháng virus ngay sau khi điều trị triệu chứng khả thi.

Bệnh nhân mắc bệnh lâm sàng nặng hoặc tiến triển liên quan đến nhiễm virut cúm được nghi ngờ hoặc đã được xác nhận (ví dụ hội chứng lâm sàng viêm phổi, nhiễm trùng huyết hoặc làm trầm trọng thêm các bệnh dưới da mãn tính) nên được điều trị bằng thuốc kháng vi-rút càng sớm càng tốt.

• Thuốc ức chế Neuraminidase (tức là oseltamivir) nên được kê đơn càng sớm càng tốt (tốt nhất là trong vòng 48 giờ sau khi khởi phát triệu chứng) để tận dụng tối đa lợi ích điều trị. Những bệnh nhân ở giai đoạn sau của bệnh cũng nên được kê loại thuốc này

• Điều trị được khuyến nghị tối thiểu là 5 ngày, nhưng có thể được kéo dài cho đến khi có sự cải thiện đáng kể trên lâm sàng.

• Corticosteroid không nên được sử dụng thường xuyên, trừ khi được chỉ định vì các lý do khác (ví dụ: hen suyễn và các tình trạng cụ thể khác); vì nó có liên quan đến sự đào thải virus kéo dài, ức chế miễn dịch dẫn đến bội nhiễm vi khuẩn hoặc nấm.
• Tất cả các vi-rút cúm đang lưu hành hiện nay đều kháng với các loại thuốc kháng vi-rút adamantane (như amantadine và rimantadine), và do đó chúng không được khuyến cáo dùng đơn trị liệu.

Hệ thống giám sát và ứng phó cúm toàn cầu – GISRS của WHO giám sát khả năng kháng thuốc kháng vi-rút trong số các vi-rút cúm lưu hành để cung cấp hướng dẫn kịp thời cho việc sử dụng thuốc chống vi-rút trong quản lý lâm sàng và điều trị dự phòng tiềm năng.

PHÒNG BỆNH

Cách hiệu quả nhất để phòng bệnh là tiêm phòng. Vắc-xin an toàn và hiệu quả có sẵn và đã được sử dụng trong hơn 60 năm. Khả năng miễn dịch với bệnh cúm sẽ giảm dần theo thời gian vì vậy nên tiêm phòng hàng năm để bảo vệ chống lại cúm. Vắc-xin cúm bất hoạt được sử dụng phổ biến nhất trên toàn thế giới.

Trong số những người trưởng thành khỏe mạnh, vắc-xin cúm cung cấp sự bảo vệ, ngay cả khi vi-rút lưu hành không khớp chính xác với vi-rút củavắc-xin. Tuy nhiên, với những người cao tuổi, việc tiêm phòng cúm có thể kém hiệu quả trong việc ngăn ngừa bệnh tật nhưng làm giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh và giảm tỷ lệ biến chứng và tử vong. Tiêm vắc-xin đặc biệt quan trọng đối với những người có nguy cơ cao bị biến chứng cúm và những người sống chung hoặc chăm sóc những người có nguy cơ cao.

WHO khuyến cáo tiêm phòng cúm hàng năm cho:

• phụ nữ có thai ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ
• trẻ em từ 6 tháng đến 5 tuổi
• người cao tuổi (trên 65 tuổi)
• những người mắc bệnh mãn tính
• nhân viên y tế.

Vắc-xin cúm có hiệu quả nhất khi vi-rút lưu hành khớp với vi-rút có trong vắc-xin. Do tính chất liên tục phát triển của vi-rút cúm, Hệ thống giám sát và ứng phó với cúm toàn cầu của WHO (GISRS) - một hệ thống của Trung tâm dịch cúm quốc gia và Trung tâm cộng tác của WHO trên thế giới - liên tục theo dõi các vi-rút cúm lưu hành ở người và cập nhật thành phần của vắc-xin cúm hai lần một năm.

Trong nhiều năm, WHO đã cập nhật khuyến nghị về thành phần của vắc-xin nhắm vào 3 loại vi-rút đại diện nhất đang lưu hành (hai loại vi-rút cúm A và một loại vi-rút cúm B). Bắt đầu với mùa cúm bán cầu bắc 2013-2014, thành phần thứ 4 được khuyến nghị để hỗ trợ phát triển vắc-xin bốn mũi. Vắc-xin tứ liên bao gồm vi-rút cúm B thứ 2 bên cạnh các vi-rút trong vắc-xin tam liên, và dự kiến ​​sẽ bảo vệ rộng hơn chống lại nhiễm vi-rút cúm B. Một số vắc-xin cúm bất hoạt và vắc-xin cúm tái tổ hợp có sẵn ở dạng tiêm. Vắc-xin cúm giảm độc có sẵn dưới dạng thuốc xịt mũi.

Có thể dự phòng trước phơi nhiễm hoặc sau phơi nhiễm với thuốc chống siêu nhưng phụ thuộc vào một số yếu tố, ví dụ: các yếu tố cá nhân, loại phơi nhiễm và rủi ro liên quan đến phơi nhiễm.

Ngoài việc tiêm phòng và điều trị bằng thuốc kháng vi-rút, quản lý y tế công cộng bao gồm các biện pháp bảo vệ cá nhân như:

• Rửa tay thường xuyên với việc lau khô tay đúng cách
• Vệ sinh hô hấp tốt - che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, sử dụng khăn giấy và vứt bỏ chúng đúng cách
• Tự cách ly sớm những người cảm thấy không khỏe, sốt và có các triệu chứng cúm khác
• Tránh tiếp xúc gần gũi với người bệnh
• Tránh chạm vào mắt, mũi hoặc miệng của người khác

PHẢN ỨNG CỦA WHO

WHO, thông qua hệ thống GISRS phối hợp với các đối tác khác, theo dõi hoạt động của cúm trên toàn cầu, khuyến nghị các chế phẩm vắc-xin cúm theo mùa hai lần một năm cho các mùa cúm ở Bắc và Nam bán cầu, hướng dẫn các quốc gia ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới lựa chọn công thức vắc-xin (Bắc bán cầu so với Nam bán cầu), để hỗ trợ các quyết định về thời gian của các chiến dịch tiêm chủng và hỗ trợ các quốc gia thành viên phát triển các chiến lược phòng ngừa và kiểm soát.
WHO đang làm việc để tăng cường năng lực ứng phó với cúm quốc gia, khu vực và toàn cầu bao gồm chẩn đoán, theo dõi độ nhạy với thuốc kháng vi-rút, giám sát dịch bệnh, đáp ứng dịch bệnh và tăng cường độ bao phủ vắc-xin trong các nhóm nguy cơ cao và chuẩn bị cho đại dịch cúm tiếp theo.

Tham khảo thêm thông tin tại bài viết: 10 hiểu lầm về bệnh cúm - Phần 1