Tổng hội y học Việt Nam

Viện y học ứng dụng Việt Nam
ứng dụng y học vì sức khỏe người việt nam

Ngộ độc Cyanua: Cứu chữa sớm, phục hồi cao

Ngày 30/6, Chính phủ chính thức công bố Formosa là thủ phạm gây ô nhiễm nguồn nước biển gây cá chết hàng loạt ở miền Trung. Cyanua (CN) là một trong ba chất độc bị nêu tên gây ô nhiễm nước biển là Phenol, Hydroxide sắt và Cyanua. Bài viết cung cấp một số thông tin khoa học về chất độc cyanua này…

Tổng quan

Cyanua theo tiếng Hy Lạp có nghĩa là màu “xanh”, chất axít xanh. Axít cyanhydric và các muối hòa tan của nó là chất cực độc, liều chết người L100 dưới 50mg.

Từ xa xưa, cyanua đã được xử dụng làm thuốc độc giết người: phát xít Đức đã dùng hơi cyanua trong các trại tập trung, nhưng sau đó nhiều nhân vật phát xít lại dùng chính cyanua để tự tử như Rommel, Goering và nghe đâu cả Eva Braun cùng với Hitler !!!. Nhiều thám tử khi bị lộ thường nuốt viên nang cyanua để tự tử..

Cyanua là loại hóa chất cực độc, được hấp thu rất nhanh vào cơ thể, ức chế nhanh, mạnh lên chuỗi hô hấp tế bào (cytocrom oxidase). Do đó, nhiễm độc cyanua khiến cơ thể không trao đổi oxy được, “nghẹt thở trên cạn”, gây tử vong nhanh chóng. Vì thế, để cứu sống bệnh nhân cần phải xử trí nhanh, tích cực, phải hỗ trợ hô hấp và cho thuốc giải độc đặc hiệu (antidote) ngay.

Những nguồn cyanua gây độc cho người

Con người có thể phơi nhiễm cyanua từ ba nguồn:

1. Trong các cyanogenic glycosides thực vật: Đây là nguyên nhân hay gặp trong y khoa, khi bệnh nhân ăn củ sắn, măng tươi, hạt quả đào, mơ, mận, hạnh nhân đắng…. Các cyanogenic glycoside trong các thức ăn này không độc, nhưng khi vào cơ thể sẽ sẽ bị enzyme β-gluconidase của vi khuẩn đường ruột thủy phân thành glucose, aldehyde và axit cyanhydric (HCN) gây độc cho người.

2. Các gốc cyanua trong công nghiệp như hydrocyanua (HCN), muối của cyanua (NaCN, KCN, CaCN, MgCN), các cyanogen và hợp chất có chứa cyanide (cyanogen bromide, cyanogen chloride, cyanogen iodide), được sử dụng để: mạ vàng, bạc, đồng; khai thác vàng sa khoáng; sản xuất các chất màu, sơn, thuốc vẽ, nhuộm…và sản xuất thuốc trừ sâu.

3. Con người còn có thể nhiễm độc do một ít cyanua hiện diện trong khói của các đám cháy.

Cyanua gây độc thế nào?

Các gốc cyanide được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, qua niêm mạc, đường hô hấp, sau đó được phân bố nhanh vào cơ thể, 60% gắn với protein và theo máu lưu hành đến khắp cơ quan.

Cyanua có ái lực cao với Fe2+, vào cơ thể cyanua sẽ gắn kết chặt “không thể hồi phục” với gốc sắt nhị Fe++của men cytochrom oxidase trong “chuỗi hô hấp vàng” Warburg; cytochrom oxidase là nơi chủ chốt để trao đổi oxy cho cơ thể, cho nên khi enzyme cytochrom oxidase này bị khóa lại, cơ thể không hô hấp được và sẽ bị “ngạt” dù vẫn có đầy đủ dưỡng khí oxy !!!!

Liều chết của cyanua khá thấp, khoảng 0,5 mg/kg thể trọng, một người lớn liều chết dưới 50 mg.

Các dấu hiệu để chẩn đoán

Khi nhiễm độc cyanua, đầu tiên có cảm giác nóng lưỡi, họng, đau đầu, chóng mặt, kích thích, đau bụng, buồn nôn, thở nhanh sâu. Nếu không được điều trị cấp cứu bệnh sẽ chuyển nặng hơn với rối loạn ý thức, hôn mê, co giật, ngừng hô hấp tuần hoàn. Tử vong có thể xảy ra vài phút ngay sau ăn. Nhưng nếu được điều trị sớm, tích cực, kịp thời thì có thể hồi phục mà không để lại di chứng.

Da lúc đầu có màu đỏ như quả anh đào, sau đó chuyển màu tím. Thận suy thận, do tiêu cơ vân. Gan các tế bào bị hoại tử nhanh chóng.

Khi nghi ngờ nhiễm độc cyanua cần làm ngay các xét nghiệm sinh hoa máu như: Khí máu động mạch có toan chuyển hóa, Nồng độ lactat máu (thường tăng > 10 mmol/L) và Nồng độ cyanide máu: từ 0,5-1mg/L gây nhịp nhanh, đỏ da, nồng độ từ 1-2,5 mg/L gây u ám, từ 2,5-3 mg/L gây hôn mê, nồng độ >3mg/L gây tử vong.

Điều trị nhiễm độc cyanua

Ngộ độc cyanua có thể gây tử vong nhanh chóng vì nó ức chế chuỗi hô hấp tế bào. Cần khám đánh giá và điều trị càng sớm càng tốt. Điều trị nhằm hai khâu chủ chốt là Hồi sức hô hấp đảm bảo chức năng sống và Thải độc cyanua.

Để thải độc cyanua cần:

1. Loại bỏ chất độc bằng súc rửa dạ dày nếu bệnh nhân đến sớm trước 1 giờ. Uống than hoạt: uống 1g/kg và

2. Giải độc cyanua bằng cơ chế chuyển hóa và trung hòa như: (1) Dùng hydroxocobalamin (vitamin B12 a) liều cao, hydroxocobalamin sẽ kết hợp với gốc cyanide tạo thành cyanocobalamin (vitamin B12 b) không độc, có thể thải ra nước tiểu ra ngoài; (2) Dùng amyl nitrit, muối nitrite hay xanh methylene, để biến đổi hemoglobin (Hb) thành methemoglobin (Met Hb), chất methemoglobin có ái lực với gốc cyanua cao sẽ cạnh tranh lấy gốc này đang gắn với cytochrome và giải phóng chuỗi hô hấp tế bào hoạt động bình thường trở lại và (3) Dùng thiosulfate sẽ giải phóng gốc lưu huỳnh (sulfur), gốc lưu huỳnh này sẽ kết hợp với gốc cyanide thành thiocyanate, tan trong nước và được đào thải ra nước tiểu.

Đôi điều bàn luận

Ngộ độc cyanua có thể gây tử vong nhanh chóng vì nó ức chế chuỗi hô hấp tế bào. Nhưng nếu được khám đánh giá và điều trị sớm thì khả năng hồi phục hoàn toàn rất cao.

Tuy cyanua rất độc, nhưng may mắn là nó lại dễ bị phân hủy bởi nhiều tác nhân lý hóa, trong đó việc oxy hóa với những hóa chất thông thường như clo, nước oxy già, phóc môn, thuốc tím…và ngay cả với oxy trong khí trời.

Cyanua trong thực phẩm dễ dàng bị phá hủy bởi nhiệt độ, đun sôi trong 20 phút đã giảm gần 70 phần trăm, dễ bốc hơi bay đi hay được rửa sạch bằng nước. Các thực phẩm có chứa cyanua nếu được chế biến kỹ như luộc sôi nhiệt độ cao, thời gian đun sôi kéo dài, thái thực phẩm ra lát mỏng đem phơi khô, ngâm ủ kỹ…gần như có thể loại bỏ hoàn toàn chất độc chết người này.

Ngay cả khi khai thác, bóc tách vàng sa khoáng bằng cyanua xong, nếu chúng ta xử lý chất thải kỹ hoặc tái sinh để quay vòng công nghệ thì việc ô nhiễm môi trường và gây ngộ độc hầu như không thể xảy ra.

Câu kết luận là: Nếu lưu tâm để ý chúng ta hoàn toàn tránh được và tránh dễ dàng các ca chết thảm vì ngộ độc cyanua !

TS.BS Trần Bá Thoại - Theo Dân Trí/Hội Nội Tiết Việt Nam
Bình luận
Tin mới
  • 20/06/2024

    Dấu hiệu cảnh báo viêm ruột thừa

    Viêm ruột thừa xảy ra khi phần ruột thừa bị tắc nghẽn, sưng và viêm nhiễm. Nhận biết sớm các dấu hiệu viêm ruột thừa giúp bạn tìm được giải pháp điều trị kịp thời.

  • 20/06/2024

    Cách ngăn ngừa trào ngược axit và ợ nóng

    Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho bạn các biện pháp ngăn ngừa và điều trị chứng trào ngược axit và ợ nóng.

  • 20/06/2024

    Cách nhận biết viêm dạ dày và trào ngược acid dạ dày

    Viêm loét dạ dày và trào ngược là hai bệnh về tiêu hoá phổ biến. Do đều xuất phát từ dạ dày nên có một số triệu chứng dễ gây nhầm lẫn giữa hai bệnh, dẫn đến chẩn đoán chậm trễ, ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.

  • 20/06/2024

    THỎA SỨC VUI CHƠI VÀ PHÁT TRIỂN CHIỀU CAO MẠNH MẼ TRONG MÙA HÈ

    Mùa hè rực rỡ là thời điểm lý tưởng để trẻ rời xa những căn phòng học kín mít và hòa mình vào các hoạt động thể chất ngoài trời. Hãy cùng Viện Y học ứng dụng Việt Nam tìm hiểu các môn thể thao mùa hè thú vị, vừa giúp trẻ tăng cường thể lực vừa hỗ trợ phát triển chiều cao hiệu quả.

  • 20/06/2024

    8 thuốc điều trị thường gây mất nước

    Một số loại thuốc được sử dụng để điều trị các tình trạng bao gồm ung thư, tăng huyết áp và tiểu đường loại 2 có thể gây ra rối loạn về nước. Nếu bạn đang dùng bất kỳ loại thuốc nào trong số này, quan trọng là bạn cần theo dõi các dấu hiệu của việc cơ thể đang mất nước.

  • 20/06/2024

    10 dấu hiệu cảnh báo cơ thể bạn cần vận động nhiều hơn

    Lười vận động có thể gây ra tình trạng thừa cân, béo phì và làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh lý nguy hiểm. Dưới đây là những dấu hiệu cảnh báo cho thấy bạn cần điều chỉnh thói quen sinh hoạt để hướng đến một lối sống năng động và mạnh khỏe hơn.

  • 19/06/2024

    Những rủi ro liên quan đến sức khỏe của bếp gas và cách khắc phục

    Ủy ban An toàn Sản phẩm Tiêu dùng Mỹ (CPSC) thông báo rằng họ đang nghiên cứu các quy định đối với bếp gas do chúng được xem là có tác động tiêu cực đến sức khỏe và môi trường.

  • 19/06/2024

    Trẻ em cũng bị trầm cảm!

    Chúng ta thường nghĩ tuổi thơ ấu là quãng thời gian hồn nhiên và vui vẻ, nhưng sự thật là con số thống kê trẻ bị trầm cảm những năm gần đây đang không ngừng gia tăng. Việc nhận biết các vấn đề sức khỏe tinh thần của trẻ rất quan trọng, là cơ sở để cha mẹ đưa ra các phương án hỗ trợ con kịp thời.

Xem thêm