Sự nguy hiểm của việc lạm dụng thuốc kê đơn

Lạm dụng thuốc kê đơn là gì?

“Lạm dụng thuốc kê đơn” là một thuật ngữ để chỉ những người sử dụng thuốc được kê đơn nhưng với mục đích khác so với mục đích điều trị ban đầu của những thuốc đó. Những người lạm dụng thuốc thường có những biểu hiện sau:

• Sử dụng những thuốc mà không được kê đơn cho họ
• Sử dụng nhiều hơn liều thuốc qui định
• Nghiền và hít thuốc đó hoặc tiêm/chích thuốc thay vì đường uống như thông thường

Nhiều người thường quan niệm sai lầm rằng lạm dụng thuốc kê đơn thì an toàn hơn là sử dụng các chất gây nghiện. Sự thật hoàn toàn ngược lại, lạm dụng thuốc kê đơn vô cùng nguy hiểm, gây nhiều biến chứng, thậm chí có thể gây tử vong.

Những đối tượng dễ trở nên lạm dụng thuốc kê đơn

Theo ước tính tại Mỹ có khoảng 16 triệu người đang lạm dụng thuốc không kê đơn. Nói chung nam giới có xu hướng lạm dụng nhiều hơn nữ giới. Ngoại lệ, trong nhóm độ tuổi từ 12 đến 17 thì tỷ lệ này ở nữ lại cao hơn nam. Ước tính có khoảng 20% học sinh cấp 3 thừa nhận đang lạm dụng thuốc kê đơn mà không được sự cho phép của bác sỹ. Tỷ lệ lạm dụng thuốc cao nhất nằm trong nhóm thanh thiếu niên tầm 20 tuổi, mặc dù xu hướng này cũng đang tăng lên trong nhóm người độ tuổi 50.

Sự nguy hiểm của lạm dụng thuốc kê đơn

Một số người có quan điểm hết sức sai lầm rằng lạm dụng thuốc kê đơn thì an toàn hơn là thuốc gây nghiện. Lạm dụng hay sử dụng sai thuốc kê đơn có thể dẫn tới tình trạng lệ thuộc vào thuốc, tức là khi cơ thể đã thích nghi với việc sử dụng lâu dài một chất nào đó đến mức cơ thể sẽ không thể tạo ra được đáp ứng mong muốn. Hậu quả là người đó sẽ cần phải sử dụng một liều cao hơn để đạt được hiệu quả như trước đó đã từng sử dụng liều thấp.

Hội chứng cai thuốc là thuật ngữ dùng để miêu tả những triệu chứng diễn ra khi ngừng hay giảm liều của thuốc. Các triệu chứng của hội chứng này có thể diễn biến từ nhẹ cho tới nguy hiểm đến tính mạng. Sự cần thiết của việc dùng liều cao hơn để thu được hiệu quả mong muốn cũng như việc trải qua những triệu chứng khi ngừng sử dụng hay giảm liều thuốc đột ngột là những đặc điểm của tình trạng “lệ thuộc về thân thể” vào thuốc.

Nghiện là căn bệnh của não đặc trưng bởi hành vi cưỡng ép, tiếp tục lạm dụng chất gây nghiện bất chấp các hậu quả tiêu cực, những thay đổi lâu dài trong cấu trúc và chức năng của não. “Lệ thuộc về thân thể” thường nhưng không phải luôn luôn là một thành phần của “nghiện”.

Những loại thuốc kê đơn thường bị lạm dụng

Thuốc giảm đau, thuốc an thần, và các chất kích thích là những loại thuốc kê đơn thường bị lạm dụng nhiều nhất. Các steroid tăng đồng hóa cũng thường bị sử dụng sai và lạm dụng. Trên 50% các loại thuốc kê đơn được sử dụng ngoài mục đích điều trị thường được nhận từ bạn bè hay người thân. Các thuốc này đôi khi cũng được dùng qua những đường khác, ví dụ như tiêm những thuốc được chỉ định theo đường uống ghi trên nhãn để thu được nồng độ cao hơn trong cơ thể.

Các đường sử dụng chủ yếu khi lạm dụng thuốc kê đơn bao gồm nuốt, tiêm, hút, hít hay nhai thuốc. Việc sử dụng thuốc kê đơn kèm với rượu, các loại thuốc kê đơn khác, thuốc không kê đơn hay thuốc gây nghiện có thể làm tăng tác dụng không mong muốn của thuốc.

Dùng chung bơm kim tiêm khi tiêm thuốc đồng thời cũng làm tăng nguy cơ nhiễm HIV/AIDS, viêm gan và các bệnh lây qua đường máu khác.

Thuốc giảm đau

Các loại thuốc giảm đau nhóm opioid là nhóm thuốc được lạm dụng phổ biến nhất. Những thuốc này hoạt động theo cơ chế làm giảm cảm giác của con người trong cơn đau. Các thuốc này bao gồm Vicodon, Percocet, oxycodone (OxyContin), fentanyl (Duragesic), hydromorphone (Dilaudid), morphine (Avinza, Kadian), và codein. Sử dụng sai/lạm dụng opioid là nguyên nhân gây ra 75% các ca tử vong do quá liều thuốc. Con số này lớn hơn nhiều so với bất kỳ loại thuốc kê đơn hay thuốc gây nghiện nào.

Opioid có ảnh hưởng đến hệ thần kinh tưởng thưởng (reward center) tại não bộ. Những người sử dụng chúng thường để tiêu khiển và được tận hưởng cảm giác hưng phấn tột độ. Nếu quá lạm dụng, opioid có thể dẫn tới buồn ngủ, chóng mặt, suy nhược, vã mồ hôi… Chỉ một liều cao opioid cũng có thể làm giảm nhịp thở và dẫn tới hôn mê hay thậm chí là tử vong. Giảm liều hay dừng opioid đột ngột cũng gây ra các triệu chứng cai thuốc bao gồm bồn chồn, nôn mửa, tiêu chảy, đau và ớn lạnh.

Thuốc an thần

Thuốc an thần là nhóm thuốc có tác dụng giảm lo âu và điều trị những rối loạn về giấc ngủ. Chúng gây ra cơn buồn ngủ và cảm giác bình tĩnh bằng cách làm gia tăng nồng độ của một chất dẫn truyền thần kinh ức chế tại não bộ là GABA. Các thuốc nhóm này bao gồm:

• Benzodiazepine như alprazolam (Xanax), diazepam (Valium), lorazepam (Ativan), và clonozepam (Klonopin)
• Các thuốc hỗ trợ giấc ngủ không thuộc nhóm benzodiazepine
• Barbiturat như pentobarbital (Nembutal), mephobarbital (Mebaral) và Phenobarbital (Luminal)

Lạm dụng thuốc an thần có thể dẫn tới hôn mê, thiếu phối hợp vận động, buồn nôn, lú lẫn… Sử dụng kết hợp với rượu và các loại thuốc an thần khác có thể gây ức chế hô hấp và dẫn đến tử vong. Giảm liều hay dừng đột ngột opioid có thể gây cảm giác lo âu, rối loạn giấc ngủ và thay đổi tâm trạng. Bỏ thuốc đột ngột còn có thể gây cơn co giật.

Thuốc kích thích

Các thuốc kích thích có thể làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp và tăng đường huyết. Chúng cũng thường làm mở rộng các đường dẫn khí. Các loại thuốc kích thích như methylphenidate (Concerta, Ritalin) và dextroaminophetamine (Adderall, Dexedrine) thường được kê cho những người mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) do thuốc làm tăng sự bình tĩnh và khả năng tập trung cho bệnh nhân. Thuốc cũng làm tăng nồng độ dopamine của não bộ.

Một số người có thói quen lạm dụng các loại thuốc kích thích tin rằng thuốc có thể giúp làm tăng khả năng nhận thức, mức năng lượng và cảm giác vui vẻ, sảng khoái. Tuy nhiên, các thuốc kích thích thường gây ra giảm vị giác, căng thẳng, mất ngủ, đau tim, co giật và đột quỵ. Một số chất kích thích có thể gây ảo giác, hoang tưởng, cảm giác thù địch và rối loạn tâm thần. Các triệu chứng cai thuốc bao gồm cảm giác mệt mỏi, thay đổi tâm trạng và thay đổi về giấc ngủ, tăng cảm giác đói và cực kỳ bồn chồn.

Các steroid tăng đồng hóa

Theo một nghiên cứu, khoảng 3% học sinh cấp ba thừa nhận đã sử dụng các steroid dạng uống hay tiêm mà không có chỉ định của bác sỹ. Trong một số nghiên cứu khác, ước tính có từ 1-6% các vận động viên lạm dụng các steroid. Nam giới sử dụng steroid nhiều hơn nữ giới. Các steroid đồng hóa có thể được kê để điều trị tình trạng testosterone thấp và một vài dạng thiếu máu. Chúng kích thích sự phát triển của các khối cơ bắp. Các steroid tăng đồng hóa bao gồm testosterone gel (AndroGel), methandrostenolone (Dianabol), boldenone (Equipoise), stanozolol (Winstrol), nandrolone (Deca-Durabolin) và oxandrolone (Oxandrin).

Người ta lạm dụng steroid để làm tăng khối lượng cơ và thành tích trong thi đấu thể thao. Tình trạng lạm dụng này có thể dẫn đến cảm giác kích thích, khó chịu, thái độ hung hăng, mụn trứng cá, rụng tóc, vô sinh, đau tim, thay đổi cholesterol máu, cao huyết áp, tổn thương gan và ung thư. Nam giới lạm dụng steroid thường bị teo tinh hoàn và phát triển ngực. Nữ giới lạm dụng steroid có thể phát triển những đặc điểm bất thường của nam giới.

Triệu chứng cai thuốc của steroid bao gồm thay đổi tâm trạng và giấc ngủ, giảm vị giác, mệt mỏi và bồn chồn.

Dấu hiệu và triệu chứng của lạm dụng thuốc

Có nhiều dấu hiệu và triệu chứng của việc lạm dụng thuốc phụ thuộc vào từng loại thuốc. Nói chung các triệu chứng bao gồm thay đổi về giấc ngủ, tâm trạng và vị giác, thay đổi cân nặng, hành vi và tính cách. Các triệu chứng khác như run rẩy, co giật và nói lắp cũng có thể kèm theo. Những người lạm dụng thuốc cũng thường gặp phải nhiều vấn đề tại trường học và nơi làm việc thường dễ nhận thấy bởi bạn bè, gia đình và đồng nghiệp. Họ cũng thường bộc lộ những cảm xúc bất thường, thiếu động lực làm việc hay tham gia vào những hành vi đáng ngờ. Lạm dụng thuốc cũng làm gia tăng nguy cơ chấn thương và tai nạn.

Quá liều thuốc kê đơn

Lạm dụng thuốc kê đơn là nguyên nhân gây ra 60% các ca tử vong do quá liều thuốc. Xếp đầu danh sách này là thuốc giảm đau nhóm opioid, tiếp đó là benzodiazepine. Mỗi năm có khoảng 1.4 triệu ca cấp cứu do tình trạng lạm dụng thuốc kê đơn. Tỷ lệ lạm dụng ở nam giới cao gấp 2 lần nữ giới. Những người nằm trong độ tuổi từ 45-49 có tỷ lệ tử vong cao nhất do lạm dụng thuốc.

Điều trị

Hơn 23 triệu người Mỹ từ 12 tuổi trở lên cần thiết phải điều trị tình trạng lạm dụng thuốc. Tuy nhiên, chỉ khoảng 10% trong số này là được nhận điều trị. Khoảng 30% những người được điều trị tại các cơ sở y tế nằm trong nhóm dưới 30 tuổi. Sự thành công của các liệu pháp điều trị thường là sự kết hợp giữa can thiệp về hành vi và thuốc. Liệu pháp điều trị chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được thiết kế riêng cho từng cá nhân và thuốc cụ thể. Một số loại thuốc có thể được sử dụng để làm giảm nhẹ triệu chứng cai thuốc.

Trị liệu hành vi đối với những người nghiện thuốc giáo dục họ cách hoạt động, phản ứng khi không sử dụng thuốc, làm cách nào để tránh những địa điểm và những người cám dỗ quay lại sử dụng thuốc và cách xử lý khi lên cơn thèm thuốc. Trị liệu về hành vi có thể cần sự phối hợp của cá nhân, gia đình hay các nhóm hỗ trợ.

Phòng ngừa tình trạng lạm dụng thuốc kê đơn

• Chỉ sử dụng những loại thuốc kê đơn được chỉ định bởi bác sỹ.
• Không bao giờ được đưa thuốc của mình cho người khác sử dụng.
• Không bao giờ được sử dụng loại thuốc kê cho người khác.
• Giáo dục cho trẻ em và thanh thiếu niên về sự nguy hại của việc lạm dụng thuốc kê đơn và an toàn khi sử dụng thuốc tại nhà.
• Loại bỏ những loại thuốc hết hạn khỏi tủ thuốc.

Tham khảo thêm thông tin tại bài viết: Những loại thuốc không kê đơn thường bị sử dụng sai - Phần 1,  Những loại thuốc không kê đơn thường bị sử dụng sai - Phần 2