Tổng hội y học Việt Nam

Viện y học ứng dụng Việt Nam
ứng dụng y học vì sức khỏe người việt nam

Sự nguy hiểm của việc lạm dụng thuốc kê đơn

Các thuốc thường bị lạm dụng nhất là thuốc an thần, các chất kích thích và thuốc giảm đau. Việc lạm dụng thuốc có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng và gây tử vong.

Lạm dụng thuốc kê đơn là gì?

Lạm dụng thuốc kê đơn” là một thuật ngữ để chỉ những người sử dụng thuốc được kê đơn nhưng với mục đích khác so với mục đích điều trị ban đầu của những thuốc đó. Những người lạm dụng thuốc thường có những biểu hiện sau:

  • Sử dụng những thuốc mà không được kê đơn cho họ
  • Sử dụng nhiều hơn liều thuốc qui định
  • Nghiền và hít thuốc đó hoặc tiêm/chích thuốc thay vì đường uống như thông thường

Nhiều người thường quan niệm sai lầm rằng lạm dụng thuốc kê đơn thì an toàn hơn là sử dụng các chất gây nghiện. Sự thật hoàn toàn ngược lại, lạm dụng thuốc kê đơn vô cùng nguy hiểm, gây nhiều biến chứng, thậm chí có thể gây tử vong.

Những đối tượng dễ trở nên lạm dụng thuốc kê đơn

Theo ước tính tại Mỹ có khoảng 16 triệu người đang lạm dụng thuốc không kê đơn. Nói chung nam giới có xu hướng lạm dụng nhiều hơn nữ giới. Ngoại lệ, trong nhóm độ tuổi từ 12 đến 17 thì tỷ lệ này ở nữ lại cao hơn nam. Ước tính có khoảng 20% học sinh cấp 3 thừa nhận đang lạm dụng thuốc kê đơn mà không được sự cho phép của bác sỹ. Tỷ lệ lạm dụng thuốc cao nhất nằm trong nhóm thanh thiếu niên tầm 20 tuổi, mặc dù xu hướng này cũng đang tăng lên trong nhóm người độ tuổi 50.

Sự nguy hiểm của lạm dụng thuốc kê đơn

Một số người có quan điểm hết sức sai lầm rằng lạm dụng thuốc kê đơn thì an toàn hơn là thuốc gây nghiện. Lạm dụng hay sử dụng sai thuốc kê đơn có thể dẫn tới tình trạng lệ thuộc vào thuốc, tức là khi cơ thể đã thích nghi với việc sử dụng lâu dài một chất nào đó đến mức cơ thể sẽ không thể tạo ra được đáp ứng mong muốn. Hậu quả là người đó sẽ cần phải sử dụng một liều cao hơn để đạt được hiệu quả như trước đó đã từng sử dụng liều thấp.

Hội chứng cai thuốc là thuật ngữ dùng để miêu tả những triệu chứng diễn ra khi ngừng hay giảm liều của thuốc. Các triệu chứng của hội chứng này có thể diễn biến từ nhẹ cho tới nguy hiểm đến tính mạng. Sự cần thiết của việc dùng liều cao hơn để thu được hiệu quả mong muốn cũng như việc trải qua những triệu chứng khi ngừng sử dụng hay giảm liều thuốc đột ngột là những đặc điểm của tình trạng “lệ thuộc về thân thể” vào thuốc.

Nghiện là căn bệnh của não đặc trưng bởi hành vi cưỡng ép, tiếp tục lạm dụng chất gây nghiện bất chấp các hậu quả tiêu cực, những thay đổi lâu dài trong cấu trúc và chức năng của não. “Lệ thuộc về thân thể” thường nhưng không phải luôn luôn là một thành phần của “nghiện”.

Những loại thuốc kê đơn thường bị lạm dụng

Thuốc giảm đau, thuốc an thần, và các chất kích thích là những loại thuốc kê đơn thường bị lạm dụng nhiều nhất. Các steroid tăng đồng hóa cũng thường bị sử dụng sai và lạm dụng. Trên 50% các loại thuốc kê đơn được sử dụng ngoài mục đích điều trị thường được nhận từ bạn bè hay người thân. Các thuốc này đôi khi cũng được dùng qua những đường khác, ví dụ như tiêm những thuốc được chỉ định theo đường uống ghi trên nhãn để thu được nồng độ cao hơn trong cơ thể.

Các đường sử dụng chủ yếu khi lạm dụng thuốc kê đơn bao gồm nuốt, tiêm, hút, hít hay nhai thuốc. Việc sử dụng thuốc kê đơn kèm với rượu, các loại thuốc kê đơn khác, thuốc không kê đơn hay thuốc gây nghiện có thể làm tăng tác dụng không mong muốn của thuốc.

Dùng chung bơm kim tiêm khi tiêm thuốc đồng thời cũng làm tăng nguy cơ nhiễm HIV/AIDS, viêm gan và các bệnh lây qua đường máu khác.

Thuốc giảm đau

Các loại thuốc giảm đau nhóm opioid là nhóm thuốc được lạm dụng phổ biến nhất. Những thuốc này hoạt động theo cơ chế làm giảm cảm giác của con người trong cơn đau. Các thuốc này bao gồm Vicodon, Percocet, oxycodone (OxyContin), fentanyl (Duragesic), hydromorphone (Dilaudid), morphine (Avinza, Kadian), và codein. Sử dụng sai/lạm dụng opioid là nguyên nhân gây ra 75% các ca tử vong do quá liều thuốc. Con số này lớn hơn nhiều so với bất kỳ loại thuốc kê đơn hay thuốc gây nghiện nào.

Opioid có ảnh hưởng đến hệ thần kinh tưởng thưởng (reward center) tại não bộ. Những người sử dụng chúng thường để tiêu khiển và được tận hưởng cảm giác hưng phấn tột độ. Nếu quá lạm dụng, opioid có thể dẫn tới buồn ngủ, chóng mặt, suy nhược, vã mồ hôi… Chỉ một liều cao opioid cũng có thể làm giảm nhịp thở và dẫn tới hôn mê hay thậm chí là tử vong. Giảm liều hay dừng opioid đột ngột cũng gây ra các triệu chứng cai thuốc bao gồm bồn chồn, nôn mửa, tiêu chảy, đau và ớn lạnh.

Thuốc an thần

Thuốc an thần là nhóm thuốc có tác dụng giảm lo âu và điều trị những rối loạn về giấc ngủ. Chúng gây ra cơn buồn ngủ và cảm giác bình tĩnh bằng cách làm gia tăng nồng độ của một chất dẫn truyền thần kinh ức chế tại não bộ là GABA. Các thuốc nhóm này bao gồm:

  • Benzodiazepine như alprazolam (Xanax), diazepam (Valium), lorazepam (Ativan), và clonozepam (Klonopin)
  • Các thuốc hỗ trợ giấc ngủ không thuộc nhóm benzodiazepine
  • Barbiturat như pentobarbital (Nembutal), mephobarbital (Mebaral) và Phenobarbital (Luminal)

Lạm dụng thuốc an thần có thể dẫn tới hôn mê, thiếu phối hợp vận động, buồn nôn, lú lẫn… Sử dụng kết hợp với rượu và các loại thuốc an thần khác có thể gây ức chế hô hấp và dẫn đến tử vong. Giảm liều hay dừng đột ngột opioid có thể gây cảm giác lo âu, rối loạn giấc ngủ và thay đổi tâm trạng. Bỏ thuốc đột ngột còn có thể gây cơn co giật.

Thuốc kích thích

Các thuốc kích thích có thể làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp và tăng đường huyết. Chúng cũng thường làm mở rộng các đường dẫn khí. Các loại thuốc kích thích như methylphenidate (Concerta, Ritalin) và dextroaminophetamine (Adderall, Dexedrine) thường được kê cho những người mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) do thuốc làm tăng sự bình tĩnh và khả năng tập trung cho bệnh nhân. Thuốc cũng làm tăng nồng độ dopamine của não bộ.

Một số người có thói quen lạm dụng các loại thuốc kích thích tin rằng thuốc có thể giúp làm tăng khả năng nhận thức, mức năng lượng và cảm giác vui vẻ, sảng khoái. Tuy nhiên, các thuốc kích thích thường gây ra giảm vị giác, căng thẳng, mất ngủ, đau tim, co giật và đột quỵ. Một số chất kích thích có thể gây ảo giác, hoang tưởng, cảm giác thù địch và rối loạn tâm thần. Các triệu chứng cai thuốc bao gồm cảm giác mệt mỏi, thay đổi tâm trạng và thay đổi về giấc ngủ, tăng cảm giác đói và cực kỳ bồn chồn.

Các steroid tăng đồng hóa

Theo một nghiên cứu, khoảng 3% học sinh cấp ba thừa nhận đã sử dụng các steroid dạng uống hay tiêm mà không có chỉ định của bác sỹ. Trong một số nghiên cứu khác, ước tính có từ 1-6% các vận động viên lạm dụng các steroid. Nam giới sử dụng steroid nhiều hơn nữ giới. Các steroid đồng hóa có thể được kê để điều trị tình trạng testosterone thấp và một vài dạng thiếu máu. Chúng kích thích sự phát triển của các khối cơ bắp. Các steroid tăng đồng hóa bao gồm testosterone gel (AndroGel), methandrostenolone (Dianabol), boldenone (Equipoise), stanozolol (Winstrol), nandrolone (Deca-Durabolin) và oxandrolone (Oxandrin).

Người ta lạm dụng steroid để làm tăng khối lượng cơ và thành tích trong thi đấu thể thao. Tình trạng lạm dụng này có thể dẫn đến cảm giác kích thích, khó chịu, thái độ hung hăng, mụn trứng cá, rụng tóc, vô sinh, đau tim, thay đổi cholesterol máu, cao huyết áp, tổn thương gan và ung thư. Nam giới lạm dụng steroid thường bị teo tinh hoàn và phát triển ngực. Nữ giới lạm dụng steroid có thể phát triển những đặc điểm bất thường của nam giới.

Triệu chứng cai thuốc của steroid bao gồm thay đổi tâm trạng và giấc ngủ, giảm vị giác, mệt mỏi và bồn chồn.

Dấu hiệu và triệu chứng của lạm dụng thuốc

Có nhiều dấu hiệu và triệu chứng của việc lạm dụng thuốc phụ thuộc vào từng loại thuốc. Nói chung các triệu chứng bao gồm thay đổi về giấc ngủ, tâm trạng và vị giác, thay đổi cân nặng, hành vi và tính cách. Các triệu chứng khác như run rẩy, co giật và nói lắp cũng có thể kèm theo. Những người lạm dụng thuốc cũng thường gặp phải nhiều vấn đề tại trường học và nơi làm việc thường dễ nhận thấy bởi bạn bè, gia đình và đồng nghiệp. Họ cũng thường bộc lộ những cảm xúc bất thường, thiếu động lực làm việc hay tham gia vào những hành vi đáng ngờ. Lạm dụng thuốc cũng làm gia tăng nguy cơ chấn thương và tai nạn.

Quá liều thuốc kê đơn

Lạm dụng thuốc kê đơn là nguyên nhân gây ra 60% các ca tử vong do quá liều thuốc. Xếp đầu danh sách này là thuốc giảm đau nhóm opioid, tiếp đó là benzodiazepine. Mỗi năm có khoảng 1.4 triệu ca cấp cứu do tình trạng lạm dụng thuốc kê đơn. Tỷ lệ lạm dụng ở nam giới cao gấp 2 lần nữ giới. Những người nằm trong độ tuổi từ 45-49 có tỷ lệ tử vong cao nhất do lạm dụng thuốc.

Điều trị

Hơn 23 triệu người Mỹ từ 12 tuổi trở lên cần thiết phải điều trị tình trạng lạm dụng thuốc. Tuy nhiên, chỉ khoảng 10% trong số này là được nhận điều trị. Khoảng 30% những người được điều trị tại các cơ sở y tế nằm trong nhóm dưới 30 tuổi. Sự thành công của các liệu pháp điều trị thường là sự kết hợp giữa can thiệp về hành vi và thuốc. Liệu pháp điều trị chỉ phát huy tác dụng tốt nhất khi được thiết kế riêng cho từng cá nhân và thuốc cụ thể. Một số loại thuốc có thể được sử dụng để làm giảm nhẹ triệu chứng cai thuốc.

Trị liệu hành vi đối với những người nghiện thuốc giáo dục họ cách hoạt động, phản ứng khi không sử dụng thuốc, làm cách nào để tránh những địa điểm và những người cám dỗ quay lại sử dụng thuốc và cách xử lý khi lên cơn thèm thuốc. Trị liệu về hành vi có thể cần sự phối hợp của cá nhân, gia đình hay các nhóm hỗ trợ.

Phòng ngừa tình trạng lạm dụng thuốc kê đơn

  • Chỉ sử dụng những loại thuốc kê đơn được chỉ định bởi bác sỹ.
  • Không bao giờ được đưa thuốc của mình cho người khác sử dụng.
  • Không bao giờ được sử dụng loại thuốc kê cho người khác.
  • Giáo dục cho trẻ em và thanh thiếu niên về sự nguy hại của việc lạm dụng thuốc kê đơn và an toàn khi sử dụng thuốc tại nhà.
  • Loại bỏ những loại thuốc hết hạn khỏi tủ thuốc.

Tham khảo thêm thông tin tại bài viết: Những loại thuốc không kê đơn thường bị sử dụng sai - Phần 1,  Những loại thuốc không kê đơn thường bị sử dụng sai - Phần 2

Ts.Bs.Trương Hồng Sơn- Viện Y học ứng dụng Việt Nam - Tổng hợp từ Emedicinehealth
Bình luận
Tin mới
  • 24/09/2022

    Tự làm kem dưỡng ban đêm cho làn da tươi trẻ

    Ban đêm là khoảng thời gian tốt nhất để cải thiện và phục hồi các tế bào da. Sử dụng kem dưỡng da vào thời điểm này đem lại nhiều lợi ích không thể bỏ lỡ. Dưới đây, Sức khỏe+ gợi ý bạn cách tự làm 2 loại kem dưỡng hoàn toàn tự nhiên và lành tính.

  • 24/09/2022

    Điều trị loét miệng như thế nào?

    Loét miệng là tình trạng phổ biến và có thể tự khỏi sau 1 đến 2 tuần. Tuy nhiên nếu tình trạng loét miệng xảy ra quá 3 tuần, hãy đến gặp nha sỹ nhé.

  • 23/09/2022

    Ung thư dạ dày ở người trẻ

    Việc gia tăng tiêu thụ đồ ngọt, đồ ăn nhẹ, đồ ăn mặn, thịt chế biến sẵn, rượu, hút thuốc và béo phì đều là những yếu tố nguy cơ quan trọng đối với bệnh nhân ung thư dạ dày, kể cả người trẻ và người lớn tuổi.

  • 23/09/2022

    Bài tập 5 phút giúp bạn thả lỏng trước giờ ngủ

    Nếu những suy nghĩ bộn bề khiến bạn trằn trọc, khó vào giấc ngủ, hãy dành 5 phút trước giờ đi ngủ để thực hiện các động tác thư giãn, giảm căng thẳng sau.

  • 23/09/2022

    Những tác dụng không ngờ của bã cà phê

    Bạn có thể sử dụng bã cà phê cho nhiều việc khác nhau, từ phân bón vườn, tẩy tế bào chết cho da đến các sản phẩm làm sạch và đuổi bọ chét. Bã cà phê là phần còn sót lại sau khi bạn pha cà phê. Chúng thường được coi là một sản phẩm phế thải nhưng có thể hữu ích. Tìm hiểu thêm về nhiều công dụng của bã cà phê trong bài viết này.

  • 22/09/2022

    Tại sao bạn nên ăn táo thay vì uống cà phê vào buổi sáng?

    Bắt đầu một ngày mới, có rất nhiều sự lựa chọn cho mỗi người như ăn bánh, bún phở, sữa hay đơn giản chỉ là 1 cốc cà phê, 1 trái táo... tùy thuộc vào sở thích hay mục đích của mỗi người. Có người bắt đầu bằng một ly cà phê nhưng ăn một trái táo cũng hợp lý. Vậy giữa chúng, lựa chọn cái nào tốt hơn cho sức khỏe?

  • 22/09/2022

    Những điều cần biết về bệnh giang mai

    Bệnh giang mai là một bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn lây truyền qua đường tình dục. Bệnh có thể điều trị được trong giai đoạn đầu, nhưng nếu không điều trị, nó có thể dẫn đến tàn tật, rối loạn thần kinh và thậm chí tử vong. Vi khuẩn Treponema pallidum (T. pallidum) gây bệnh giang mai. Có bốn giai đoạn của bệnh: nguyên phát, thứ phát, tiềm ẩn và giai đoạn cuối. Bệnh giang mai có thể điều trị được bằng thuốc kháng sinh, đặc biệt là trong giai đoạn đầu.

  • 21/09/2022

    Bạn có thực sự cần đi bộ 10.000 bước mỗi ngày?

    Đi bộ 10.000 bước mỗi ngày là khuyến cáo về sức khỏe được duy trì suốt từ những năm 1960 tới nay. Tuy nhiên, bạn có thực sự cần đi bộ nhiều tới vậy? Lợi ích thực sự của đi bộ là gì?

Xem thêm