Tổng hội y học Việt Nam

Viện y học ứng dụng Việt Nam
ứng dụng y học vì sức khỏe người việt nam

Hành trình của một viên thuốc

Nếu cuộc đời của thuốc đưa đến kết quả phòng, chữa, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể thì rõ ràng thuốc là bạn hữu thân quý của ta. Nhưng luôn ghi nhớ, thuốc cũng có thể là kẻ thù nguy hiểm khi ta dùng nó không đúng cách, không đúng liều.

Thuốc được chuyển hóa trong cơ thể như thế nào?

Khi thuốc theo máu đi khắp nơi và đến gan thì được chuyển hóa. Gan là cơ quan chính cho việc chuyển hóa thuốc. Rất nhiều thuốc được chuyển hóa tại gan nhờ các enzym (men) chuyển hóa thuốc làm nhiệm vụ chuyển hóa.

Gan luôn xem thuốc là chất độc và chuyển hóa thuốc thành các chất chuyển hóa không còn độc, dễ tan trong nước để thận loại chất đó qua nước tiểu ra khỏi cơ thể.

hanh-trinh-cua-mot-vien-thuoc-1

Đôi khi gan chuyển hóa thuốc thành chất chuyển hóa có độc tính, ví dụ paracetamol. Paracetamol là thuốc giảm đau hạ sốt, được chuyển hóa chủ yếu ở gan. Chuyển hóa paracetamol được xúc tác bởi enzym chuyển hóa thuốc gọi là cytochrom P450, hình thành chất chuyển hóa trung gian là N-acetyl benzoquinoneimin. Khi sử dụng với liều thông thường, chất này sẽ nhanh chóng được khử độc tính bởi glutathion (do gan tiết ra) và thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, khi sử dụng liều quá cao, không đủ glutathion khử độc tính, lượng N-acetyl benzoquinoneimin tạo thành tăng lên, thâm nhập vào tế bào gan, gây hoại tử gan. Chính vì vậy, tuyệt đối không được dùng quá liều paracetamol để trị cảm sốt.

Sau khi chuyển hóa ở gan, ngoài thải trừ qua đường tiểu, các chất chuyển hóa của thuốc còn được thải trừ qua mật để theo phân ra ngoài. Có nhiều thuốc còn được chuyển hóa thêm ở ruột và sẽ được tái hấp thu vào máu để thải trừ qua thận.

Enzym chuyển hóa một thuốc ở gan có thể bị ức chế (làm cho mất tác dụng) hoặc cảm ứng (làm cho tăng tác dụng) bởi thuốc dùng chung. Vì vậy, người ta rất lưu ý vấn đề tương tác thuốc ở giai đoạn chuyển hóa thuốc. Như kháng sinh erythromycin ức chế enzym chuyển hóa thuốc trị hen suyễn theophylin dẫn đến nồng độ theophylin cao hơn trong máu. Điều này có nghĩa người bệnh sẽ bị tăng độc tính của theophylin nếu dùng chung với erythromycin. Ngược lại, kháng sinh rifampicin gây cảm ứng enzym chuyển hoá thuốc “tránh thai đường uống” và dẫn tới giảm nồng độ thuốc tránh thai, đôi khi làm mất tác dụng tránh thai nếu hai thuốc này dùng chung. Các thuốc vừa kể phải uống cách xa trong khoảng thời gian cần thiết.

Khi suy giảm chức năng gan, chuyển hóa các thuốc bị suy giảm. Điều này có thể dẫn đến sự gia tăng nồng độ thuốc trong máu gây độc. Vì vậy, trong trường hợp suy giảm chức năng gan thầy thuốc tránh dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hay phải hiệu chỉnh liều thuốc dùng thấp hơn bình thường.

Thuốc được thải trừ ra khỏi cơ thể như thế nào?

Các cơ quan chính liên quan đến việc loại bỏ thuốc là gan và thận. Về cơ bản, những cơ quan này sẽ sàng lọc ra các thuốc được xem là độc hại. Gan sẽ chuyển hóa tức phá vỡ thuốc thông qua một chuỗi các phản ứng hóa học và sinh học phức tạp tạo thành các chất chuyển hóa. Những chất chuyển hóa có thể độc hại cần phế thải này được trữ trong gan cho đến khi chúng sẵn sàng được chuyển đến thận. Trong thận, các chất chuyển hóa lại được xử lý kỹ hơn và loại bỏ khỏi cơ thể thông qua tiểu tiện.

Có thể nói, một chức năng của gan và thận là thải trừ thuốc. Gan thải trừ thuốc bên trong cơ thể bằng cách chuyển hóa, còn thận thải trừ thuốc ra khỏi cơ thể bằng cách bài tiết qua nước tiểu. Gan thận là cơ quan thải trừ thuốc chính của cơ thể. Nhiều thuốc còn được thải trừ qua đường ruột (qua phân), da (qua mồ hôi), phổi (hơi thở), sữa, tóc. Người ta đã phát hiện độc chất asen (thạch tín) trong tóc của Napoléon sau 150 năm chôn ông để kết luận là ông bị đầu độc!

Khi chức năng cơ quan thải trừ (gan thận) bị suy giảm thì thuốc bị tích lũy lâu trong cơ thể và nguy cơ bị độc tính lớn hơn. Cũng giống như suy gan, trong trường hợp suy thận rất cần giảm liều thuốc dùng.

Tóm lại, khi thuốc vào trong cơ thể, nó có cuộc hành trình bắt đầu từ “sinh” là bắt đầu hấp thu vào vào cơ thể, “lão, bệnh” là phân bố, chuyển hóa, và cuối cùng “tử” là sự thải trừ nó ra khỏi cơ thể. Điều quan trọng là ta dùng thuốc như thế nào giúp hành trình của thuốc suôn sẻ an toàn, không gây ra cái gọi là tai biến do thuốc xảy ra cho ta.

Tham khảo thêm thông tin tại bài viết: Lưu ý khi sử dụng Aspirin

PGS.TS.DS. NGUYỄN HỮU ĐỨC - Theo Sức khỏe & Đời sống
Bình luận
Tin mới
  • 03/03/2021

    Chăm sóc da hàng bình dân

    Việc đeo khẩu trang nhiều trong những ngày dịch khiến mọi người chú ý hơn đến việc chăm sóc da.

  • 03/03/2021

    Những lưu ý gì khi dùng điều hoà ấm cho trẻ

    Thời tiết lạnh, cha mẹ cần chú ý việc sử dụng điều hoà ấm cho con để làm sao không gây hại tới sức khoẻ của trẻ.

  • 03/03/2021

    Dị ứng trứng ở trẻ nhỏ

    Trứng là một trong những thực phẩm rất dễ gây dị ứng ở trẻ nhỏ. Dị ứng trứng gà phổ biến ở trẻ em, có khoảng 2% trẻ em bị mắc triệu chứng này. Khi nói đến trứng và cụ thể là trứng gà, protein lòng trắng có nhiều khả năng gây phản ứng dị ứng hơn so với lòng đỏ, mặc dù một số trường hợp vẫn có thể bị dị ứng với cả hai.

  • 03/03/2021

    Khoai lang, quả bơ - thực phẩm giúp đốt cháy chất béo, hỗ trợ giảm cân nhanh

    Khoai lang, trứng, thịt gà, ngũ cốc, quả óc cho hay bưởi đều là những thực phẩm có tác dụng đốt cháy chất béo trong cơ thể, hỗ trợ giảm cân hiệu quả.

  • 03/03/2021

    Top 5 bài tập thở để giảm stress

    Stress có thể là gia vị của cuộc sống, mang lại những lợi ích nhất định. Nhưng khi stress trở thành một thứ mạn tính, thứ mà bạn hàng ngày phải đối mặt, nhưng không thể giải quyết, chúng sẽ bắt đầu có những ảnh hưởng đến cơ thể và não bộ.

  • 03/03/2021

    Món sinh tố đầy dinh dưỡng cho gan trong những ngày bận rộn đầu năm

    Bên cạnh bổ sung dưỡng chất, các loại sinh tố detox còn có khả năng tăng cường hệ miễn dịch, hỗ trợ giảm cân và thanh lọc cơ thể, nhất là sau khi bạn đã nạp vào quá nhiều đồ uống có cồn như rượu.

  • 03/03/2021

    5 lợi ích dưỡng da của mặt nạ trà xanh

    Trà xanh là loại thực vật đã được ứng dụng trong cuộc sống con người và cả y học trong hàng ngàn năm. Những lợi ích của trà xanh bao gồm từ việc thúc đẩy chức năng não đến giảm cân, phòng chống lão hóa, ngăn ngừa ung thư, ... Nhưng trà xanh không chỉ có các đặc tính giúp cải thiện tinh thần và thể chất. Nó cũng có lợi cho da, đó là lý do tại sao trà xanh thường là một thành phần quan trọng trong nhiều loại sản phẩm làm đẹp.

  • 03/03/2021

    Nồi chiên không dầu có khả năng sinh ra chất gây ung thư?

    Câu hỏi này đến nay vẫn đang là vấn đề gây tranh cãi, ngay cả với giới nghiên cứu.

Xem thêm