Tổng hội y học Việt Nam

Viện y học ứng dụng Việt Nam
ứng dụng y học vì sức khỏe người việt nam

Hành trình của một viên thuốc

Nếu cuộc đời của thuốc đưa đến kết quả phòng, chữa, chẩn đoán bệnh hoặc điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể thì rõ ràng thuốc là bạn hữu thân quý của ta. Nhưng luôn ghi nhớ, thuốc cũng có thể là kẻ thù nguy hiểm khi ta dùng nó không đúng cách, không đúng liều.

Thuốc được chuyển hóa trong cơ thể như thế nào?

Khi thuốc theo máu đi khắp nơi và đến gan thì được chuyển hóa. Gan là cơ quan chính cho việc chuyển hóa thuốc. Rất nhiều thuốc được chuyển hóa tại gan nhờ các enzym (men) chuyển hóa thuốc làm nhiệm vụ chuyển hóa.

Gan luôn xem thuốc là chất độc và chuyển hóa thuốc thành các chất chuyển hóa không còn độc, dễ tan trong nước để thận loại chất đó qua nước tiểu ra khỏi cơ thể.

hanh-trinh-cua-mot-vien-thuoc-1

Đôi khi gan chuyển hóa thuốc thành chất chuyển hóa có độc tính, ví dụ paracetamol. Paracetamol là thuốc giảm đau hạ sốt, được chuyển hóa chủ yếu ở gan. Chuyển hóa paracetamol được xúc tác bởi enzym chuyển hóa thuốc gọi là cytochrom P450, hình thành chất chuyển hóa trung gian là N-acetyl benzoquinoneimin. Khi sử dụng với liều thông thường, chất này sẽ nhanh chóng được khử độc tính bởi glutathion (do gan tiết ra) và thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, khi sử dụng liều quá cao, không đủ glutathion khử độc tính, lượng N-acetyl benzoquinoneimin tạo thành tăng lên, thâm nhập vào tế bào gan, gây hoại tử gan. Chính vì vậy, tuyệt đối không được dùng quá liều paracetamol để trị cảm sốt.

Sau khi chuyển hóa ở gan, ngoài thải trừ qua đường tiểu, các chất chuyển hóa của thuốc còn được thải trừ qua mật để theo phân ra ngoài. Có nhiều thuốc còn được chuyển hóa thêm ở ruột và sẽ được tái hấp thu vào máu để thải trừ qua thận.

Enzym chuyển hóa một thuốc ở gan có thể bị ức chế (làm cho mất tác dụng) hoặc cảm ứng (làm cho tăng tác dụng) bởi thuốc dùng chung. Vì vậy, người ta rất lưu ý vấn đề tương tác thuốc ở giai đoạn chuyển hóa thuốc. Như kháng sinh erythromycin ức chế enzym chuyển hóa thuốc trị hen suyễn theophylin dẫn đến nồng độ theophylin cao hơn trong máu. Điều này có nghĩa người bệnh sẽ bị tăng độc tính của theophylin nếu dùng chung với erythromycin. Ngược lại, kháng sinh rifampicin gây cảm ứng enzym chuyển hoá thuốc “tránh thai đường uống” và dẫn tới giảm nồng độ thuốc tránh thai, đôi khi làm mất tác dụng tránh thai nếu hai thuốc này dùng chung. Các thuốc vừa kể phải uống cách xa trong khoảng thời gian cần thiết.

Khi suy giảm chức năng gan, chuyển hóa các thuốc bị suy giảm. Điều này có thể dẫn đến sự gia tăng nồng độ thuốc trong máu gây độc. Vì vậy, trong trường hợp suy giảm chức năng gan thầy thuốc tránh dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hay phải hiệu chỉnh liều thuốc dùng thấp hơn bình thường.

Thuốc được thải trừ ra khỏi cơ thể như thế nào?

Các cơ quan chính liên quan đến việc loại bỏ thuốc là gan và thận. Về cơ bản, những cơ quan này sẽ sàng lọc ra các thuốc được xem là độc hại. Gan sẽ chuyển hóa tức phá vỡ thuốc thông qua một chuỗi các phản ứng hóa học và sinh học phức tạp tạo thành các chất chuyển hóa. Những chất chuyển hóa có thể độc hại cần phế thải này được trữ trong gan cho đến khi chúng sẵn sàng được chuyển đến thận. Trong thận, các chất chuyển hóa lại được xử lý kỹ hơn và loại bỏ khỏi cơ thể thông qua tiểu tiện.

Có thể nói, một chức năng của gan và thận là thải trừ thuốc. Gan thải trừ thuốc bên trong cơ thể bằng cách chuyển hóa, còn thận thải trừ thuốc ra khỏi cơ thể bằng cách bài tiết qua nước tiểu. Gan thận là cơ quan thải trừ thuốc chính của cơ thể. Nhiều thuốc còn được thải trừ qua đường ruột (qua phân), da (qua mồ hôi), phổi (hơi thở), sữa, tóc. Người ta đã phát hiện độc chất asen (thạch tín) trong tóc của Napoléon sau 150 năm chôn ông để kết luận là ông bị đầu độc!

Khi chức năng cơ quan thải trừ (gan thận) bị suy giảm thì thuốc bị tích lũy lâu trong cơ thể và nguy cơ bị độc tính lớn hơn. Cũng giống như suy gan, trong trường hợp suy thận rất cần giảm liều thuốc dùng.

Tóm lại, khi thuốc vào trong cơ thể, nó có cuộc hành trình bắt đầu từ “sinh” là bắt đầu hấp thu vào vào cơ thể, “lão, bệnh” là phân bố, chuyển hóa, và cuối cùng “tử” là sự thải trừ nó ra khỏi cơ thể. Điều quan trọng là ta dùng thuốc như thế nào giúp hành trình của thuốc suôn sẻ an toàn, không gây ra cái gọi là tai biến do thuốc xảy ra cho ta.

Tham khảo thêm thông tin tại bài viết: Lưu ý khi sử dụng Aspirin

PGS.TS.DS. NGUYỄN HỮU ĐỨC - Theo Sức khỏe & Đời sống
Bình luận
Tin mới
  • 24/11/2020

    Nói “không” với bổ sung vitamin C quá liều

    Vitamin C có vai trò quan trọng giúp tăng cường hệ miễn dịch, giữ cho cơ thể luôn khỏe mạnh. Tuy nhiên, nếu bổ sung viatmin C quá liều sẽ dẫn tới các tác hại nguy hiểm đến cơ thể.

  • 24/11/2020

    Trẻ bị rụng tóc nhiều, cần làm gì để cải thiện?

    Tùy vào nguyên nhân khiến trẻ bị rụng tóc, phụ huynh sẽ cần có những giải pháp khác nhau để khắc phục tốt nhất tình trạng này. Tuy nhiên, cha mẹ nên cân nhắc lựa chọn các giải pháp tự nhiên để đảm bảo an toàn cho con.

  • 24/11/2020

    Bạn có nên thử chế độ ăn keto không?

    Chế độ ăn keto thường được quảng cáo là một chế độ ăn giảm cân. Tuy nhiên, đây vốn là một chế độ ăn áp dụng để điều trị bệnh và cũng đi kèm với những nguy cơ nguy hiểm.

  • 23/11/2020

    Sử dụng melatonin mỗi tối có tốt không?

    Melatonin là một loại hormone mà cơ thể sản xuất ra một cách tự nhiên. Melatonin đóng vai trò rất quan trọng trong việc điều hoá chu kỳ thức, ngủ của cơ thể.

  • 23/11/2020

    Phụ nữ mãn kinh tăng ham muốn tình dục bằng cách nào?

    Với phụ nữ sau mãn kinh, ham muốn tình dục giảm nghiêm trọng. Lý do nào dẫn đến vấn đề này và làm cách nào giúp họ có thể cải thiện để giữ lửa cuộc sống gia đình?

  • 23/11/2020

    Các loại tinh dầu chống viêm giúp giảm đau cơ bắp, giảm viêm da

    Viêm là phản ứng bảo vệ bình thường của cơ thể trước các tổn thương. Lúc này, tình trạng viêm nhẹ chỉ ảnh hưởng đến một vùng nhỏ và có thể tự lành sau một vài ngày. Tuy nhiên, trong các trường hợp viêm mạn tính, bạn có thể bị sưng, đau… kéo dài rất khó chịu.

  • 19/11/2020

    Bí kíp xóa mờ sẹo mụn trứng cá “lợi hại” chị em nên biết

    Mụn trứng cá là vấn đề da liễu phổ biến ở mọi lứa tuổi. Đối phó với mụn là một chuyện, nhưng vấn đề trở nên tồi tệ hơn nếu mụn để lại những vết sẹo xấu xí. Chị em sẽ tiếc hùi hụi vì không biết đến bí quyết xóa mờ sẹo mụn trứng cá đơn giản dưới đây sớm hơn.

  • 18/11/2020

    Hội thảo Thực phẩm ăn nhanh trong xã hội hiện đại với sức khỏe con người

    Ngày 18/11/2020, tại Hà Nội, Viện Y học ứng dụng Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học “Thực phẩm ăn nhanh trong xã hội hiện đại với sức khoẻ con người”, với sự tham gia của các nhà khoa học, các giáo sư, tiến sỹ, bác sỹ đầu ngành y khoa, công nghệ thực phẩm và dinh dưỡng. PGS. TS Nguyễn Thị Xuyên – Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam chủ trì hội thảo.

Xem thêm